Kunst is al sinds het ontstaan van de mensheid een manier om emoties, ervaringen en ideeën uit te drukken. Van schilderkunst en beeldhouwkunst tot muziek, fotografie en film: kunst helpt mensen om de wereld te begrijpen en betekenis te geven aan wat zij meemaken. Juist daarom zorgt de snelle opkomst van kunstmatige intelligentie (AI) voor een groeiend debat binnen de kunstwereld en roept het beleidsmatig vragen op.

Tegenwoordig zijn veel AI-systemen in staat om afbeeldingen, muziek, teksten en ontwerpen te genereren, daardoor rijst de vraag wat kunst is, welk beleid is passend en welke juridische gevolgen zijn er? Er zijn ook zorgen over banenverlies, auteursrechten en de eventuele gevolgen voor de positie als kunstenaar. Terwijl voor andere AI creatieve mogelijkheden biedt.

Juridische strijd

De Raad voor Cultuur onderzoekt momenteel wat AI concreet betekent in de praktijk voor kunstenaars en hoe men met beleid daarop kan inspelen. Ronald Nijboer is beleidsadviseur voor de Raad voor Cultuur en legt uit welke rol heeft onze overheid heeft als het gaat om de omgang met en de gevolgen van AI. “Momenteel zijn er overheden die werken aan regelgeving. De Europese Unie heeft met de AI Act regels opgesteld die AI-systemen veiliger en transparanter moeten maken bijvoorbeeld door aanbieders van generatieve AI duidelijk maken wanneer content door AI is geproduceerd.”

Uit een Amerikaans onderzoek onder 459 kunstenaars, gepubliceerd door het AI Ethics and Society Institute (AIES), blijkt dat veel kunstenaars zich zorgen maken over die ontwikkeling. Zij vrezen dat menselijke creativiteit minder gewaardeerd wordt wanneer AI kunstwerken sneller en goedkoper kan produceren.

Eerder in 2023 werd er in California, Amerika een rechtszaak aangespannen door kunstenaars Sarah Andersen, Kelly McKernan en Karla Ortiz tegen Stability AI, Midjourney en DeviantArt. Zij klaagde de AI-beeldgenerator Stable Diffusion aan wegens auteursrechtschending, schending van publiciteitsrechten, oneerlijke concurrentie en contractbreuk. De rechter oordeelde des tijds dat veel claims onvoldoende onderbouwd waren.

Daarnaast hebben ook grote partijen als Universal en Disney vorig jaar een rechtszaak aangespannen tegen de Ai- bedrijven als Midjourney. Ze beschuldigden het AI-bedrijf ervan dat zij hun datamodellen illegaal zouden trainen met auteursrechtelijk beschermd materiaal. Zo konden de gebruikers van Midjourney gemakkelijk de herkenbare Disney-figuren kunnen genereren.

In Nederland waarschuwen onder meer de Kunstenbond, Auteursbond en Federatie Beeldrechten voor de impact van AI op makers en hun inkomsten. In 2024 ondertekende Nederland het Kaderverdrag van de Raad van Europa over AI. Daarnaast heeft de EU digitale wetten doorgevoerd, zoals de Digital Services Act en Digital Markets Act (2022) en de AI-kader is de Europese AI-Act. Dit is het allereerste internationale verdrag dat er voor moet zorgen dat het gebruik van AI-systemen volledig in overeenstemming is met mensenrechten, democratie en de rechtsstaat en daarnaast instemmen met de transparantie over waar de gegenereerde afbeeldingen vandaan komen.

Gevolgen voor kunstenaars

De Boekmanstichting, een onafhankelijk wetenschappelijk kenniscentrum voor kunst- en cultuurbeleid, heeft in opdracht van de Creative Coalitie onderzoek gedaan naar de impact van AI op werk en inkomen van mensen uit de kunstsector. In samenwerking met De Kunstenbond stelde ze een vragenlijst op voor meer dan 700 werkenden uit de culturele en creatieve sector, waarvan de meeste ZZP’ers zijn.

Zo is gebleken dat bijna één op de vijf zzp’ers binnen de kunstsector een daling voelt in inkomsten sinds de opkomst van generatieve AI. De Creatieve Coalitie is de belangenbehartiger voor makers en zzp’ers.

“AI is één van de belangrijkste aandachtsgebieden van de Kunstenbond. Niet omdat technologie onvermijdelijk is of omdat we ‘tegen AI’ zijn, maar omdat de gevolgen ervan zo voelbaar zijn voor onze leden. Wij geloven dat de opkomst van AI en een bloeiende creatieve sector samen kunnen gaan, míts wordt ingezet op een gezonde en toekomstbestendige sector, met respect voor auteursrecht en ethisch gebruik van AI. Kortom, een sector waarin menselijke creativiteit wordt versterkt, niet verdrongen.” Aldus Caspar de Kiefte

Naast de vragen over hoe men beleidsmatig en op juridische grond moet omgaan met de opkomst van AI in de kunstsector, bestaan er ook oplossingen. Zo legt de Kunstenbond uit: “De Kunstenbond pleit voor een generatieve AI die rechtmatig getraind is. Dit omvat geïnformeerde toestemming en eerlijke vergoedingen voor gebruik van werk in AI-training, betere bescherming van werkgelegenheid, transitievergoedingen en opleidingsbudgetten. Daarnaast moet er transparantie komen over datasets en duidelijke labeling van AI-gegenereerde content en AI-heffingen om de culturele sector duurzaam te ondersteunen.”

‘Gaat AI de kunstenaar vervangen?’

De discussie of AI een bedreiging zou kunnen vormen in toekomst voor makers en kunstenaars blijft erg complex. Door de snelle ontwikkeling verandert AI de manier waarop mensen naar kunst, creativiteit en vakmanschap kijken. In het artikel Gaat AI de kunstenaar vervangen? Stelt onderzoeker P. Vossen dat kunst steeds minder draait om de technische vaardigheid alleen, maar ook steeds meer om de ideeën, keuzes en het creatieve proces zelf. AI kan beelden, teksten en muziek niet zelf produceren zonder dat er een kunstenaar of artiest bij betrokken is.

De Britse psychologe en cognitiewetenschapper Margaret Boden beschreef in haar boek ‘Very Short Introduction’ de filosofische en technologische uitdagingen die kunstmatige intelligentie met zich meebrengt, en onderzoekt ze of AI ooit écht zo intelligent, creatief of zelfs een bewust zijn zouden kunnen ontwikkelen. Volgens Boden, die in 2025 overleed, is pas sprake van creativiteit wanneer een idee of product nieuw, verrassend en met name waardevol gevonden wordt door mensen.

Dat het als waardevol gezien kan worden, blijkt uit een nieuwe tentoonstelling die komende maanden te zien zal zijn in de nieuw geopende kunsthal in het hart van Brugge. Daar is de Truks- Amerikaanse nieuwe-mediakunstenaar Refik Anadol te zien. Hij geeft een tentoonstelling van zijn digitale AI- kunst. Hij staat wereldwijd bekend om zijn grootschalige kunstinstallaties gecreëerd samen met kunstmatige intelligentie. Zijn installaties worden gezien als baanbrekend in de evolutie van kunst en waren eerder te zien in het Guggenheim Bilbao en het MoMA New York.

Toekomst beeld

AI biedt nieuwe mogelijkheden voor makers en kunstenaars en zo ontstaan er innovatieve kunstvormen die voorheen ondenkbaar waren zonder AI. Anderzijds bestaan er grote zorgen over auteursrechten, werkgelegenheid en de waardering van menselijke creativiteit. De rechtszaken tegen AI-bedrijven, de waarschuwingen van belangenorganisaties en de nieuwe Europese regelgeving laten zien dat overheden, kunstenaars en bedrijven nog zoekende zijn naar de balans tussen innovatie en bescherming.

De zorgen over de toekomst lijken terecht, toch zal AI de kunstenaar niet volledig kunnen vervangen. Kunst draait voornamelijk om menselijke keuzes, ervaringen en betekenisgeving en dat zal AI nooit kunnen evenaren. Wel zorgt deze ontwikkeling ervoor dat kunstenaars, beleidsmakers en het publiek gedwongen worden om opnieuw na te denken over wat creativiteit precies is en welke plaats AI daarin krijgt. De toekomst zal uitwijzen of beleid de toekomst van makers en kunstenaars zal beschermen en hoe de waardering voor AI- kunst onder het publiek zich zal ontwikkelen.