Wanneer Peter Pflügler naast me gaat zitten op de grote loungebank in De Studio’s, draagt hij nog een theedoek over zijn schouder. Zijn werkdag zit erop. Achter ons het gebruis van lunchende acteurs. De Studio’s is de werkplek van Het Nationale Theater. De lunches worden er doordeweeks verzorgt door Peter. Werk dat in het leven van een jonge kunstenaar noodzakelijk is om kosten te dekken. Maar het is ook een plek die onlosmakelijk verbonden is geraakt met Peters leven, een leven dat is gedreven door een lang verzwegen familiegeheim. In de vijf jaar dat Peter hier werkt leerde hij de Nederlandse taal eigen maken én groeide en ontwikkelde hij als kunstenaar. Hier bouwde hij een nieuw bestaan op, als fotograaf, als storyteller, en als mens. “Zo…”, zegt hij puffend, met een uitnodigende grijns. “Laten we beginnen”.
Een jonge Peter
Peter, nu 39 jaar, groeide op in een klein dorp in Oostenrijk, niet ver van Wenen, omringd door bossen. Zijn jeugd was liefdevol, vertelt hij. Hij denkt grotendeels met warme gevoelens terug. En toch voelt het voor hem alsof zijn leven altijd in tweeën is gespleten. Alsof er een scheidslijn loopt door zijn bestaan, lang voordat hij zelf wist waar die vandaan kwam. “Ik ben kunstenaar geworden door een geheim dat leefde in mijn familie, waar ik lange tijd niks van af wist. Onbewust heeft mij dit gemaakt tot de kunstenaar die ik nu ben,” vertelt Peter, terwijl hij terug duikt in de beginjaren van zijn leven.
Het familiegeheim waar Peter het over heeft is een geheim dat een onuitwisbare indruk heeft achter gelaten in Peter zijn bestaan. Peter was nog maar twee jaar oud, toen zijn vader, vanuit het familiehuis, op een novemberdag het omringende bos in liep… Hij was van plan zichzelf van het leven te ontnemen. De poging mislukte… Hij keerde terug. Peters ouders besloten lange tijd dit nooit aan hun kinderen, Peter, zijn oudere zus en twee jongere broers, te vertellen. Het zou Peters gehele jeugd een onbekende spanning vormen die niemand benoemde, maar iets dat hij als kind feilloos aanvoelde. “Er zat rauw verdriet in mij,” vertelt hij, “en ik had geen idee waarom”.
Uit ‘Now is not the right time’, door Peter Pflügler
In Peters puberteit nam dit gevoel alsmaar meer bezit van hem. Hij kreeg nachtmerries, ontwikkelde depressies en begon zichzelf niet veel later ook te pijnigen. “Ik dacht dat ik kapot was”, vertelt Peter, terugblikkend op die zware periode. “Alsof alles aan mij lag”. Zijn ouders schakelden hulp in van een therapeut, maar zonder kennis van het verleden bleef de oorzaak ongrijpbaar. Ook zijn coming-out als gay probeerde hij lange tijd als rede te verklaren voor die innerlijke onrust. “Ik kreeg het gevoel alsof ik mezelf moest corrigeren om te mogen bestaan”. Wat hem overeind hield in deze tijden, was zijn lichaam. Zijn lichaam, waarmee hij danste.
Op zijn achttiende verliet hij het ouderlijk huis en verhuisde naar de grote stad Wenen. Peter wilde weg, de wereld in, ontdekken wie hij was. Hij begon daar obsessief te dansen. “Ballroom dancing, zes dagen per week. Mijn lichaam wist dingen die ik met mijn hoofd niet begreep,” vertelt Peter. “Dansen werd voor mij een vorm van overleven, een manier om gevoelens los te laten”. Peter bouwde in de jaren die volgde zijn leven op in Wenen, maar juist precies op het moment dat alles beter leek te gaan, brak alles als een klap open. Peter was toen 21, het was een dag in november, en hij werd overspoeld door verdriet. Hij belde zijn ouders en zei dat het écht niet meer ging zo. Diezelfde dag nog vertelden zijn ouders hem een waarheid die altijd in Peters gevoelswereld heeft bestaan, maar nu voor het eerst hard op werd uitgesproken. “Het was absurd… Maar alles viel op zijn plaats…”, vertelt Peter. Hij wist: dit wordt een hele lange weg, maar het helen kan nu eindelijk gaan beginnen.
Uit ‘Now is not the right time’, door Peter Pflügler
“Er was een leven vóór dat moment, en een leven erna”, vertelt Peter. Opeens begreep hij dat zijn gevoelens niet uit het niets kwamen, dat het verdriet een oorsprong had. Zijn vader had hem als baby willen verlaten. Het zwijgen daarover had zich vastgezet in zijn lichaam. Herinneringen uit zijn jeugd vielen opeens op hun plek: waarom hij zich zolang ‘kapot’ voelde. “Waarom zou mijn vader een kleine jongen, een kind van twee jaar, willen verlaten?” Het besef was bevrijdend en immens confronterend tegelijk. Peter was niet kapot. Hij had iets gedragen wat nooit benoemd was. Deze gebeurtenis, en de ontelbare gevoelens die dit verhaal met zich meedroeg, vormt de kern van zijn kunstenaarschap. “Als je niet weet wat er in je lichaam gebeurt, voel je je hulpeloos,” vertelt Peter. Zijn kunstuitingen zouden voor Peter, net als dans, manieren gaan vormen om het innerlijke zwijgen te doorbreken. Nu leefde alleen nog de vraag: hoe?
Het dansen liet hij na een aantal jaren los. Het werd te veel sport en er was te weinig ruimte voor het uitdrukken van gevoel. En dat was nou precies wat Peter wilde gaan doen. Film trok hem aan: de mogelijkheid om verhalen te vertellen zonder ze letterlijk uit te hoeven spreken. Hij bewonderde Ingmar Bergman, de klassieke Zweedse filmregisseur. “Ik heb toen geprobeerd bij vele filmscholen binnen te komen, maar ik werd nergens aangenomen!”, zegt Peter lachend. “Logisch! Ik was toen ook echt nog niet klaar voor alles…”. Peters vriend van die tijd kreeg in deze periode een baan aangeboden in Utrecht. Peter wilde mee. “Maar in Nederland kon ik geen Engelstalige-talige filmstudie vinden. Wel een Engelstalige studie Fotografie, hier om de hoek, in Den Haag, aan de KABK”, vertelt Peter, terwijl hij wijst naar de straat tegenover. “Wonder boven wonder werd ik daar aangenomen. Een toevalstreffer eigenlijk”, vertelt hij grinnikend. Zo streek Peter rond zijn 30ste neer in Nederland.
Op de academie, waar Peter zichzelf tegenkwam en veel leerde over het vak, merkte hij dat hij in vrijwel elke opdracht terugkeerde naar hetzelfde thema: zijn familiegeschiedenis. Docenten herkenden dit en moedigde hem aan het verhaal te bewaren voor zijn afstudeerproject. Dat project werd het fotoboek Now is not the right time. Een intiem, indrukwekkend en gelaagd werk over stilte, trauma en liefde binnen een gezin. Het maken ervan duurde jaren en vroeg niet alleen artistieke, maar ook emotionele moed. Peter betrok zijn ouders bij het proces. Zijn vader begreep pas echt wat het zwijgen had aangericht toen het werk af was.
Uit ‘Now is not the right time’, door Peter Pflügler
“Het boek was een soort rare liefdesverklaring,” vertelt Peter. “Complex, maar oprecht. Het was na jaren van helen een verwerkelijking van mijn gevoelswereld.” Het fotoboek bracht hem tentoonstellingen over de hele wereld, van Italië tot Indonesië. Overal raakte het mensen met uiteenlopende achtergronden, maar eenzelfde verhaal. Peter sprak met vele bezoekers. Overal herkenden bezoekers hetzelfde: hoe een stilzwijgen generaties lang kan doorwerken. Directrice van kunstcentrum FOTODOK Femke Rotteveel, met wie Peter nauw samenwerkt, organiseerde onder andere tentoonstellingen met hem. Zij omschrijft hem als “een harde werker en onwijs creatieve geest, die zware thema’s op een verdiepende en tegelijkertijd toegankelijke manier weet te verbeelden.”
Andere mensen die met Peter werken zien die gevoeligheid terug in wie hij is. Norbert Quittier, zijn manager bij het theater, omschrijft hem als een gevoelige jongen en een harde werker. “Hij voelt zich nergens te goed voor en gebruikt elke ervaring om zichzelf te perfectioneren.” Vanuit de kunstwereld is de blik op Peter niet anders. Via FOTODOK kwam Eline Muller in contact met Peter. Eline houdt zich bezig met kunst rondom psychisch lijden in beeld brengen. Samen met 113 Zelfmoordpreventie organiseerde zij een bijeenkomst, met Peter als gastspreker. “We waren zo gefascineerd door zijn verhaal”, vertelt Eline. “Het verhaal en de kunst van Peter laten zien wat zwijgen kan veroorzaken en hoe de kwetsbaarheid leidt tot verbinding”.
Nu staat Peter opnieuw aan het begin van een heftig verhaal. Dit keer over Hans, zijn oudoom. Peter ontving van zijn familie een doos vol fototoestellen en oude negatieven, die van Hans waren geweest, toen hij Fotografie ging studeren. Hij ontdekte dat Hans zijn leven lang zichzelf had gefotografeerd. Zijn familie weet niet veel meer over Hans. Hij overleed 30 jaar geleden en was volgens hen een einzelgänger. Tijdens zijn onderzoek ontdekte Peter juist hele andere waarheden. Parallellen die niet te negeren waren, en hem deden denken aan z’n eigen stilzwijgen. Peter besloot onderzoek te gaan doen. Hij zocht een vrouw op, die jarenlang als onderhuurder met Hans samenwoonde. Die vertelde hem dat Hans juist een hele lieve man was maar verkeerd begrepen werd. Hans werd mishandeld door z’n vader. Ook is er een vermoeden vanuit Peter dat Hans homoseksueel was, omdat in scheidingspapieren te vinden is dat ‘the act of marriage’ nooit heeft plaats gevonden tussen Hans en zijn vrouw. Hans overleed, na een mislukte zelfmoordpoging, in een psychiatrische instelling en werd begraven in het familiegraf. Bij zijn vader dus. De oude onderhuurster van Hans vertelde Peter één ding heel duidelijk: “Hans heeft mij altijd gezegd: begraaf mij nooit bij mijn vader”.
Peter heeft besloten het verhaal van Hans terug te halen, doormiddel van een reeks foto’s van zijn avontuur én een film die hij wil gaan maken. “Met toestemming van mijn familie en Oostenrijkse instanties wil ik Hans nu gaan opgraven en herbegraven. Ik wil Hans bevrijden, al zijn het alleen nog zijn botten, van het graf van zijn vader”. Half poëtisch, half documentair. Het is nog pril, maar deze zomer lijkt Peter zijn eerste film te gaan maken. “Het voelt alsof alles nu samenkomt,” zegt Peter. “Ik weet nu: ik wil verhalen vertellen. Dat is hoe ik mijn gevoel kan uiten”. Terwijl Peter zijn theedoek van zijn schouder haalt en zich klaarmaakt huiswaarts te gaan, wordt duidelijk: Peters werk gaat niet over het verleden. Het gaat over wat zichtbaar wordt wanneer stilte wordt doorbroken. Over hoe kunst ruimte kan maken voor wat generaties lang verborgen bleef. Over het onzichtbare zichtbaar maken.
Uit Peters nieuwe project ‘Hans – or – Don’t Bury Me In The Grave Of My Father’, door Peter Pflügler
