Identiteit is alles waar een persoon of groep uit bestaat: afkomst, geloofsovertuiging, cultuur en tradities. Het is datgene wat ons onderscheidt van anderen. Maar wat gebeurt er wanneer dat onderscheid verandert in een strijd of zelfs in een manier om jezelf te moeten bewijzen?
Steeds minder Nederlanders voelen zich verbonden met een religie of religieuze gemeenschap. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek rekent 44 procent van de bevolking zich niet tot een kerk, moskee of synagoge. Toch is religie daarmee niet verdwenen uit het publieke leven, en zeker niet uit de kunst. Deze longread zoomt in op vrouwelijke kunstenaars in Nederland met een religieuze of culturele achtergrond en onderzoekt hoe ontkerkelijking, identiteit en traditie blijven doorwerken in hun werk.
Ontkerkelijking en kunst
De afname van religieuze binding in Nederland heeft logischerwijs ook invloed op de manier waarop kunst wordt gemaakt. Religieuze instellingen staan steeds minder centraal in het maatschappelijke leven, zo verdwijnen zij ook grotendeels als structurele opdrachtgevers en autoriteiten binnen de kunstwereld. Kunstenaars zijn daardoor minder gebonden aan vaste religieuze kaders en voelen meer ruimte om individuele ervaringen en identiteitsvragen te verkennen. De fundamenten van de Verlichting: ‘rationeel denken’, worden steeds vaker toegepast. Religieuze symboliek verdwijnt niet, maar verandert van functie: waar zij vroeger een collectieve en institutionele betekenis had, krijgt zij nu vaker een persoonlijke, kritische of culturele lading. Deze verschuiving laat zien dat ontkerkelijking niet leidt tot het verdwijnen van religie uit de kunst, maar tot een herinterpretatie ervan binnen een bredere zoektocht naar identiteit en betekenis in een seculiere samenleving.
Identiteit als vertrekpunt
Een jaar na #MeToo besloot Rajae El Mouhandiz in actie te komen. Zij is zangeres, producent, uitvoerend kunstenaar en ze maakt korte films en theaters. Rajae houd zich bezig met ongelijkheid tussen vrouwen en stelde zichzelf de vraag waarom vrouwelijke makers zo weinig zichtbaar waren in bijvoorbeeld musea of in de collecties daarvan. Zdenka Fieggen corporate communicatiemedewerker en woordvoerder zegt dat het werk van Rajae uitermate uniek is en dar dat ook te zien is aan de opkomst van de pers. El Mouhandiz klopte aan de deur van het Museum Rotterdam en ging een samenwerking aan. Tijdens dit proces ontdekte ze dat veel werk van vrouwen onbekend waren gebleven, vaak verborgen achter mannelijke namen of volledig uit beeld geraakt. “De werken zijn vaak op een andere manier geproduceerd, waardoor het best ingewikkeld was om te onderzoeken welk werk door vrouwen was gemaakt,” zegt El Mouhandiz. Dat besef vormde het startpunt van een langdurige zoektocht van acht jaar, naar vrouwelijke kunstenaressen en makers.
Op 15 januari bezocht ik de tentoonstelling Art She Crafted. Het resultaat is een gelaagde en persoonlijke tentoonstelling, waarin El Mouhandiz haar visie tot leven brengt. Opgegroeid in Amsterdam en later teruggekeerd naar Rotterdam, vond ze daar de ruimte om haar ideeën uit te werken. De tentoonstelling ontstond vanuit haar onderzoeken in verschillende landen zoals Qatar en Marokko die samen gingen met de collectie van het Wereldmuseum, waarin zij zich realiseerde hoeveel vrouwelijke makers structureel ontbreken.
“Ik kan wel kijken naar namen die bekend zijn, maar ik kan ook kijken naar de vrouwen die de kunstproductie of maakproductie mogelijk hebben gemaakt,” zegt El Mouhandiz.
Een van die vrouwen is Saida Bennoude Azzabi, een eerste generatie gastarbeidster uit Marokko, die meer dan zestig jaar borduurtechnieken (tatries) uit Marokko beheerste die inmiddels nauwelijks nog worden onderwezen. Saida wilde niets weten van een publiek platform van haar werk en weigerde zij uit spirituele overwegingen om op beeld te verschijnen. Uiteindelijk wist El Mouhandiz haar vertrouwen te winnen en haar werk tentoon te stellen in het museum. Op haar zeventigste maakte Saida Bennoude Azzabi haar debuut als kunstenaar. Juist dit moment maakt duidelijk waar Art She Crafted voor staat. Het draait niet om het afdwingen van zichtbaarheid, maar om de vrijheid van vrouwen om zelf te bepalen hoe, wanneer en óf zij gezien willen worden. In een kunstwereld die vaak alles wil tonen en consumeren, vormt die terughoudendheid een krachtig statement.
Het project laat zien dat collecties ook anders gelezen kunnen worden: door aandacht te hebben voor het werk van vrouwen dat anders onzichtbaar zou blijven.
“Gender is zoveel meer dan de primaire begrippen die we meekrijgen,” aldus El Mouhandiz.
Ook Sophia Kacimi is aanwezig in de tentoonstelling. Ze laat haar kunstwerk zien en vertelt wat haar inspireerde: “Ik heb de mode-industrie verlaten omdat ik de waarde erin verloor en ben teruggekeerd naar mijn eigen roots, naar mijn eigen identiteit,” zegt Kacimi. Het schaakbord achter ons verwijst dan ook duidelijk naar haar Marokkaanse cultuur; het is door haar ontworpen met het idee om out of the box te denken en tegelijkertijd een functioneel spelelement te creëren. Voor Kacimi staat dit bord symbool voor haar eigen ervaringen als artiest: bij schaken is de koning de centrale steen, maar zonder de pionnen kan hij weinig. Zo voelt zij het ook in haar werk: “Ik ben ook niets zonder mijn team en vakmensen die met mij samenwerken.” Het schaakbord wordt zo een metafoor voor samenwerking, gemeenschap en de wisselwerking tussen individu en collectief thema’s die centraal staan in haar kunst.
De vrouw van, de dochter van, de moeder van
Al sinds de antieke tijd, zo’n vierduizend jaar geleden, hebben vrouwen een fundamentele rol gespeeld in ambacht en kunstproductie. Wereldwijd gaat het om ruim 52 vrouwen die, vaak achter de schermen, bepalend waren voor artistieke bloeiperiodes. Namen als Artemisia II van Carië, Catherine de’ Medici en koningin Marie Antoinette laten zien dat vrouwelijke invloed zich uitstrekte over verschillende tijdperken en machtsposities. Toch zijn deze vrouwen in de geschiedenisboeken vaak geschreven als bijrollen: de vrouw van, de dochter van of de moeder van. Daarmee wordt hun daadwerkelijke bijdrage aan de kunstwereld structureel onderschat, terwijl zij juist een belangrijke rol speelden in het mogelijk maken, financieren en beschermen van kunstproductie. Deze geschiedenis begint dan ook niet pas in de Eenaissance, de Barok of de Verlichting, maar wortelt veel dieper in de tijd.
Tijdens de rondleiding van Art She Crafted trapt Rajae El Mouhandiz af met het voorbeeld van Khadijah bint Khuwaylid. Zij was een succesvolle handelaar en ondernemer, ruim vijftien jaar ouder dan de profeet Mohammed, en actief in een internationaal handelsnetwerk dat zich uitstrekte van India tot het Romeinse Rijk. Tweemaal eerder getrouwd en financieel onafhankelijk bood zij Mohammed bescherming, werk en economische zekerheid. Daarnaast investeerde zij op grote schaal in luxe juwelen en ambacht. Door met haar verhaal te openen, maakt El Mouhandiz direct duidelijk hoe diepgeworteld de rol van vrouwen in kunst en cultuur is en hoe hardnekkig hun zichtbaarheid door de eeuwen heen is verdwenen.
"Ongeacht onze afkomst, onze religies, onze sociale achtergrond, hebben we elkaar zo nodig,'' zegt El Mouhandiz
Hedendaagse strijd
Die onzichtbaarheid werkt door tot in het heden. Zo verkende een van de kunstenaars in Art She Crafted als eerste Turkse studente aan de Willem de Kooning Academie in haar werk zowel haar pre-islamitische als Turkse identiteit, en haar positie binnen de diaspora in Rotterdam. In 1982 richtte Esma het Turks Cultureel Centrum voor Vrouwen op en organiseerde zij tentoonstellingen over de Turkse cultuur voor gemeentelijke instellingen. Daarnaast zette zij zich actief in voor de bestrijding van analfabetisme onder Turkse vrouwen en gaf zij Nederlandse les aan Turkse kinderen. Ook werkte zij aan lesmateriaal en vertaalde zij samen met Robert de Hartogh het Turkse kinderboek De walvis en de mandarijn voor een reeks tweetalige uitgaven.
Haar werk laat zien hoe identiteit, kunst en activisme in elkaars verlengde kunnen liggen. Hoewel artikel 1 van de Grondwet vrijheid van religie, cultuur en identiteit garandeert, betekent dit dat mensen vrij zijn om hun geloof (of geen geloof) te kiezen en te uiten. Yigitoglu’s kunst was verbonden met maatschappelijke betrokkenheid, dat we nu ook vaker terugzien in bijvoorbeeld het werk van Malak Mattar. Rajae zegt: “Kunst heeft een functie om ook ons te herinneren te inspireren en aandacht te vestigen.” Het werk hieronder staat symbool voor de genocide in Gaza. Dat was ook het laatste werk waar Rajae de rondleiding mee beëindigde. Sinds de genocide in Gaza maken steeds meer mensen kunst om hun ervaringen en verzet te uiten. Zo bracht de Gaza Biennale in 2024 meer dan 40 kunstenaars samen, terwijl internationale exposities 25 Palestijnse kunstenaars uit Gaza presenteerden. Tijdens de tentoonstelling staan bezoekers letterlijk stil bij deze vragen. In cirkels op de vloer worden zij aangespoord om na te denken. De vraag die mij het meest raakte was: Welke vrouwen worden volgens jou niet genoeg gehoord of gezien?
Zichtbaarheid met grenzen
Een gevoelig maar essentieel onderdeel van de tentoonstelling draait om de manier waarop het verleden de hedendaagse cultuur inspireert. Niet alleen als onderwerp, maar ook in de keuzes die makers maken vanuit hun eigen spirituele overtuiging. El Mouhandiz benadrukt dat Art She Crafted nadrukkelijk vooruitkijkt, maar dat riep bij mij de vraag op in hoeverre het verleden juist een blijvende rol speelt in het werk van hedendaagse kunstenaressen.
Volgens El Mouhandiz is het daarbij belangrijk om bewust na te denken over het gebruik van materialen. “Het belangrijkste is dat we de geschiedenis niet vergeten: je mag ermee doen wat je wilt, maar vrijheid is daarbij een groot goed. Het werk van Malak is daar een goed voorbeeld van,” zegt zij.
in de geschiedenisboeken komen nog altijd meer mannen voor dan vrouwen, Richard Zuiderveld zegt dat dat ook niet zo snel zou veranderen. “Het was moeilijk maar ergens ook wel makkelijk om verhalen over prominente vrouwen te vinden”, vertelt , docent geschiedenis in het NOS Radio 1 Journaal. Kunstgeschiedenis blijkt daarmee geen gesloten boek, maar een verhaal in beweging. Een verhaal waarin nieuwe generaties veel kennis meenemen op wat hen is voorgegaan. Een van die hedendaagse stemmen is een Nederlands-Turkse kunstenares die haar kunst in hout verwerkt. Door te graveren in dit eeuwenoude materiaal verbindt zij verleden en heden. Ook zij is na de tentoonstelling erg geïnspireerd geraakt. Ze vertelt dat ze nooit wist van deze vrouwen, maar dat ze ook wegens de sociale klassen tegen dezelfde blokkades aan loopt.
