Afgelopen jaar zijn er in het waterschap Amstel, Gooi en Vecht, waar Stichtse Vecht binnen valt, 16.000 muskusratten gevangen. Dit is 6.000 meer dan het jaar ervoor. Volgens Ferry van der Werf, full-time muskusrattenvanger in omgeving Maarssen, is dat maar goed ook: ‘De beestjes kunnen veel schade aanrichten.’
Problematiek
Muskusratten zijn een invasieve exoot, dat wil zeggen dat ze van oorsprong niet in Nederland voorkomen, maar hier door toedoen van de mens zijn beland en zich massaal voortplanten. De meeste exoten vormen een serieuze bedreiging voor de natuur, omdat ze eigenlijk niet in ons ecosysteem thuis horen en deze daarom uit balans brengen door bijvoorbeeld te concurreren met inheemse soorten. Bij de muskusrat zit dit net wat anders. Volgens ecoloog Ferry van der Lans vormt het dier namelijk geen grote bedreiging voor inheemse diersoorten en kunnen deze er soms zelfs van profiteren. ‘Het zijn vegetariërs, dus ze roven bijvoorbeeld geen vogelnesten leeg. In de Oostvaardersplassen zien we zelfs dat ringslangen er van profiteren, zij overwinteren soms in de holen die muskusratten hebben gegraven.’
Ze vormen echter wél een gevaar voor de mens. Nederland is namelijk in een constante strijd tegen water. Onze dijken en oevers moeten met grote zorg beschermd worden om te voorkomen dat we te maken krijgen met overstromingen, maar voor muskusratten is nou juist dit de plek waar ze een gezinnetje beginnen. De beestjes graven hele gangenstelsels in de oevers van onze sloten en rivieren om hier in alle veiligheid, althans, dat denken ze, hun jonkies te krijgen. Hierbij kunnen ze zo’n 13 kruiwagens aan grond per dier per jaar verplaatsen. Deze gangenstelsels vormen een instortingsgevaar voor de oevers, met mogelijke overstromingen tot gevolg.
Bestrijding
Het is dus van groot belang om muskusratten te bestrijden. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt bij de waterschappen, die in heel Nederland zo’n 400 muskusrattenbestrijders in dienst hebben. De regio Stichtse Vecht valt onder het waterschap Amstel, Gooi en Vecht, waar momenteel 42 rattenvangers actief zijn.
Er zijn twee veel gebruikte manieren van bestrijden in de regio Stichtse Vecht. De eerste is door het plaatsen van klemmen voor de ingang van de holletjes, deze klappen dicht zodra een rat er doorheen zwemt. Volgens Van der Werf zijn ze meestal op slag dood en is dit daarom ‘de meest humane manier’. De tweede techniek is door middel van het plaatsen van fuiken die op maat gemaakt zijn voor duikers (de doorstroomtunnels) tussen sloten. Wanneer een rat hierin zwemt, kan deze er niet meer uit komen en verdrinken ze.
Van der Werf vertelt hoe het kat- en muisspel tussen mens en muskusrat te werk gaat. Hij heeft goed in de gaten hoe de dieren leven en speelt hier slim op in. Hij kijkt bijvoorbeeld naar tekenen van muskusratten activiteit onderwater. Soms zijn er een soort geulen te zien die erop wijzen dat hier vaak doorheen gezwommen wordt. Dan weet Van der Werf waar hij de vallen moet plaatsen. Hij let zelfs op plekken waar de beestjes hun grote boodschap doen: ‘Als ik hier een rat vang en ik zie de volgende keer dat er geen nieuwe ontlasting ligt, dan weet ik dat ik hem te pakken heb.’
Van der Lans erkent het gevaar van de muskusrat en pleit voor de bestrijding ervan, maar ziet ook problemen met de manier waarop dat nu gebeurt. ‘Inheemse soorten zoals de woelrat, meerkoeten en vissen komen soms ook in de vallen terecht. Dit gaat voornamelijk om de vallen die in duikers geplaatst worden, dit is vaak de enige plek van doorstroom tussen verschillende sloten.’ Hij vindt daarom dat er moet worden gekeken naar mogelijke innovaties om bijvangsten te verminderen.
Waar komt de muskusrat vandaan?
Begin 20e eeuw zijn er een aantal paartjes muskusratten door een Tsjechische graaf meegenomen uit Alaska voor de pelsdierfokkerij en de jacht. De dieren voelden zich direct thuis en na 20 jaar waren er al ruim een miljoen te vinden in Europa. Door rivieren te volgen, zijn ze uiteindelijk ook in Nederland terechtgekomen. In 1938 vond de eerste waarneming plaats in Limburg en drie jaar later, in 1941, werd de eerste muskusrat gevangen in de buurt van Sittard. Inmiddels hebben de dieren zich dus door het hele land verspreid.
De toekomst van de muskusrat in Nederland
Hoewel de bestrijding effectief is gebleken en de populatie inmiddels flink is afgenomen, lijkt het er niet op dat we binnenkort volledig van het probleem af zullen zijn. Van der Werf geeft aan dat er nog gebieden zijn waar niet actief bestreden wordt, ‘daar kunnen ze gewoon hun gang gaan’. Dit maakt dat de dieren telkens terugkeren nadat een gebied effectief bestreden is. Daarnaast merkt Van der Werf op dat de dieren een steeds langer broedseizoen hebben door de warmere temperaturen, waardoor er per muskusrat jaarlijks steeds meer jonkies worden geboren. Voorlopig zal er dus nog volop bestreden moeten worden.
Hier gaat interviewer Thomas Leemhuis mee met muskusrattenvanger Ferry van der Werf om een inkijk te krijgen in het werk en de passie die achter het muskusratten vangen zit.
