Van sabotage en cyberaanvallen tot drones boven het grondgebied van NAVO-landen: Europa wordt steeds vaker geconfronteerd met incidenten die aan Rusland worden toegeschreven. De NAVO probeert zich daar beter tegen te wapenen, maar juist de onduidelijkheid rond hybride aanvallen maakt reageren lastig. ‘Het verbinden van de verschillende incidenten is een van de moeilijkste aspecten van hybride operaties’, zegt veiligheidsonderzoeker Dorthe Bach Nyemann.

De zorgen over Russische hybride aanvallen zijn de afgelopen weken opnieuw toegenomen. Begin september hield de Duitse regering Rusland verantwoordelijk voor een mislukte aanval met een drone vol explosieven op de luchthaven Leipzig/Halle. Rusland ontkent betrokkenheid. De Deense militaire inlichtingendienst FE waarschuwde vorige week daarnaast dat Rusland zijn hybride oorlog tegen de NAVO en het Westen de komende maanden waarschijnlijk verder zal opvoeren.

Hybride aanvallen verschillen sterk van een traditionele militaire aanval. Volgens de NAVO kunnen daar onder meer sabotage, cyberaanvallen, desinformatie en andere manieren van beïnvloeding onder vallen. Het doel is een tegenstander onder druk te zetten of te destabiliseren zonder noodzakelijkerwijs een open militair conflict te beginnen.

Juist daardoor is het niet altijd duidelijk wanneer er sprake is van een Russische aanval. Dorthe Bach Nyemann, onderzoeker naar internationale veiligheid bij het Norwegian Defence Research Establishment (FFI), legt uit dat een incident in eerste instantie zelfs op een ongeluk kan lijken. Daarnaast kan het moeilijk zijn om te achterhalen wie achter een actie zit en met welke bedoeling die is uitgevoerd.

‘Het verbinden van de verschillende incidenten is een van de moeilijkste aspecten van hybride operaties’, zegt Nyemann. Een aanval op bijvoorbeeld een financiële instelling kan op zichzelf staan, maar wanneer een dag later ergens een drone-incident plaatsvindt, ontstaat de vraag of beide gebeurtenissen met elkaar te maken hebben.

Onder de grens van oorlog

Die onzekerheid maakt het voor de NAVO ingewikkeld om te bepalen wanneer en hoe het bondgenootschap moet reageren. Veel hybride activiteiten vinden plaats onder de grens van een traditionele gewapende aanval.

Volgens Adrian Rogstad, Ruslandonderzoeker bij het Norwegian Defence Research Establishment (FFI), kan dat onderdeel zijn van de Russische strategie. Hij ziet hybride acties onder meer als een manier om NAVO-landen onder druk te zetten zonder direct een open militaire reactie uit te lokken. Een concreet doel daarvan is volgens hem om de steun voor Oekraïne te verminderen.

Tegelijkertijd kunnen de acties worden gebruikt om te testen hoe de NAVO reageert. ‘Wat kun je doen, waar kun je mee wegkomen en wanneer reageert de NAVO daadwerkelijk op dit soort acties?’, zegt Rogstad over de vragen die Rusland daarmee volgens hem kan proberen te beantwoorden.

Ook de Deense militaire inlichtingendienst beschrijft dit patroon. In een dreigingsanalyse stelt de dienst dat Rusland hybride middelen inzet om de NAVO uit te dagen en te verzwakken. Daarbij zou Rusland proberen onzekerheid te creëren over hoe ver het kan gaan zonder de grens naar een directe oorlog te overschrijden.

Wanneer geldt Artikel 5?

Die grens is belangrijk vanwege Artikel 5 van het NAVO-verdrag. Een gewapende aanval op één NAVO-land wordt daarin beschouwd als een aanval op alle bondgenoten. Maar een gewapende aanval hoeft volgens de NAVO niet uitsluitend een traditionele militaire aanval te zijn. Ook een zware cyberaanval of andere hybride aanval kan in bepaalde omstandigheden als een gewapende aanval worden beschouwd.

Er bestaat alleen geen simpele lijst met incidenten waarbij Artikel 5 automatisch wordt geactiveerd. De NAVO beoordeelt per geval of een gebeurtenis ernstig genoeg is.

‘Wat precies als een gewapende aanval geldt, is de hamvraag’, zegt Rogstad. Volgens hem komen incidenten dichter bij die grens wanneer bijvoorbeeld explosieven of drones worden ingezet en daarbij ernstige gevolgen kunnen ontstaan.

Daarbij ontstaat een dilemma. Wanneer een NAVO-land een incident officieel als gewapende aanval bestempelt, ontstaat ook druk om daarop te reageren. Volgens Rogstad kan het daarom voor zowel Rusland als de NAVO voordelen hebben wanneer niet iedere rode lijn vooraf exact wordt vastgelegd.

‘Als je een rode lijn vastlegt dan moet je daar vervolgens ook naar handelen’, zegt hij. Als de NAVO vooraf een concrete reactie belooft maar die vervolgens niet uitvoert, kan dat de geloofwaardigheid van de afschrikking aantasten.

Moeilijk volledig af te schrikken

Ook het afschrikken van hybride aanvallen is volgens Nyemann ingewikkelder dan bij een conventionele militaire aanval. De verantwoordelijke partij is niet altijd direct vast te stellen, afzonderlijke incidenten kunnen relatief beperkt lijken en hybride operaties kunnen tegen relatief lage kosten worden uitgevoerd.

Volledige afschrikking is daarom volgens haar niet realistisch. ‘Je moet je erop voorbereiden en accepteren dat sommige aanvallen zullen plaatsvinden. Vervolgens moet je nadenken over hoe je de ernstigste aanvallen kunt afschrikken.’

Dat betekent niet dat de NAVO niets doet. Het bondgenootschap werkt al jaren aan het vergroten van de weerbaarheid van lidstaten tegen hybride dreigingen. Ook wordt geprobeerd sneller informatie tussen landen uit te wisselen. NAVO-opperbevelhebber Alexus Grynkewich zei vorige week tegen persbureau Reuters dat het bondgenootschap de uitwisseling van inlichtingen opvoert vanwege de recente incidenten.

Maandag riep Grynkewich Europese landen bovendien op om Rusland publiekelijk aan te wijzen wanneer er voldoende bewijs is dat Moskou achter een incident zit. Volgens hem kan openbaarmaking de kosten voor Rusland verhogen en daarmee een afschrikkend effect hebben.

Dat sluit aan bij wat Rogstad in zijn interview als belangrijk signaal noemt. Volgens hem is het opvallend wanneer landen Rusland openlijk verantwoordelijk stellen voor concrete incidenten. Hoe vaker dat gebeurt, hoe duidelijker volgens hem wordt dat de irritatie en spanning toenemen.

Geen onbekend probleem

Ondanks de recente incidenten waarschuwt Nyemann ervoor om niet de indruk te wekken dat de NAVO volledig onvoorbereid is. Binnen het bondgenootschap wordt volgens haar al jaren nagedacht over hybride dreigingen en de periode vóór een mogelijk gewapend conflict.

De NAVO heeft daarvoor onder meer beleid ontwikkeld om de weerbaarheid van lidstaten te vergroten. Ook de Europese Unie probeert hybride activiteiten tegen te gaan. De EU heeft inmiddels een apart sanctieregime voor personen en organisaties die betrokken zijn bij Russische destabiliserende activiteiten, waaronder sabotage, cyberaanvallen en informatiemanipulatie.

Toch blijft Rusland volgens Nyemann een belangrijk voordeel houden: het kan bepalen waar, wanneer en op welke manier een incident plaatsvindt. NAVO-landen moeten vervolgens achterhalen wat er is gebeurd, wie ervoor verantwoordelijk is en of verschillende gebeurtenissen met elkaar samenhangen.

Daarmee draait de strijd tegen hybride aanvallen niet alleen om militaire kracht. Juist het herkennen van patronen, het verzamelen van bewijs en het bepalen van het juiste moment om te reageren worden steeds belangrijker. Zolang Rusland onder de grens van een open militair conflict opereert, blijft die afweging voor de NAVO ingewikkeld.