Europese gevangenissen staan onder druk. Volgens cijfers van Eurostat, kampten er in 2023 maar liefst 13 landen in Europa met overvolle cellen. Dat probleem is niet van de één op de andere dag opgelost. In België kampen penitentiaire instellingen al jaren met structurele overbezetting en Zweden zoekt naar extra capaciteit. Ook Nederland, dat lange tijd juist gevangenissen sloot wegens leegstand, worstelt opnieuw met personeelstekorten en capaciteitsproblemen. Hoe je dit probleem aanpakt, denken deze landen verschillend over.
Een tekort aan celruimte zorgt niet alleen voor logistieke problemen; te volle instellingen kunnen ook leiden tot slechtere detentieomstandigheden, extreme druk op het gevangenispersoneel, langere wachttijden voor begeleiding of zorg en een beperkte re-integratie. Zo’n overbezetting kan uiteindelijk neerkomen op een schending van de rechten van gevangenen. Hiervoor hebben Europese rechters al meerdere malen gewaarschuwd.
Voor oplossingen wordt nu ook buiten de landsgrenzen gezocht. Op 4 juni 2025 maakte Zweedse Minister van Justitie, Gunnar Strömmer, de deal rond met de gevangenis in Tartu, de op één na grootste stad van Estland. Zeshonderd cellen zouden worden gehuurd door de Zweedse overheid om hun gedetineerden onder te brengen. Het land kampt met capaciteitsgebrek door een toestroom van gevangenen als gevolg van de toegenomen bendecriminaliteit in de afgelopen jaren.
Strömmer meldde aan Euronews dat zowel Estland als Zweden dezelfde internationale verplichtingen hebben. Er zou een samenwerking plaatsvinden tussen de landen op het gebied van strafrecht. De gehele gevangenis zal ter beschikking worden gesteld aan Zweden.
Of een gedetineerde naar Estland kan worden overgebracht om daar zijn straf uit te zitten, wordt per geval beoordeeld. Personen met een hoge zorgbehoefte of die een groot veiligheidsrisico vormen, komen niet in aanmerking.
Ook Nederland heeft capaciteitsproblemen. Onderzoek van de TNO bracht naar buiten dat er sinds het begin van 2024 ‘code zwart’ heerst in de bajes. Dit houdt in dat het tekort aan cellen een noodsituatie is en dat de huidige manier van werken niet te handhaven is. Momenteel is namelijk ruim 99,5% van de gevangeniscapaciteit in Nederland bezet. Er zou geen sprake zijn van een tijdelijke piek, maar een terugkerend patroon.
Volgens strafrechtadvocaat Sebastiaan van der Leer is het grote aantal bezette cellen complexer dan gedacht. In 2024 zat 46 procent van de gedetineerden in voorlopige hechtenis. Dat houdt in dat iemand nog niet veroordeeld is, maar het proces in detentie afwacht. Van der Leer benadrukt het belang van deze voorlopige hechtenis, maar waarschuwt wel voor ruimtelijke tekorten: ‘Voorlopige hechtenis is een belangrijk instrument, vooral bij de ‘grote jongens’ met ernstige zaken of een kans op vluchtgevaar. Maar het moet geen standaardoptie worden’.
Hij wijst erop dat het systeem soms uit voorzichtigheid sneller neigt naar vasthouden: ‘uit voorzorg wordt er vaak gekozen om iemand vast te houden, terwijl het uitgangspunt juist is dat iemand onschuldig is totdat het tegendeel is bewezen’. Van der Leer pleit daarom voor terughoudendheid in het vasthouden.
Begin februari dit jaar zijn Vlaamse minister Van Bossuyt en haar collega van Justitie Annelies Verlinden afgereisd naar Estland. België heeft hoge nood aan ruimte voor gevangenen. Honderden van hen moeten noodgedwongen op een matras op de grond slapen. In Antwerpen zouden er 67 gedetineerden de nacht op de grond moeten doorbrengen, meldden de vakbonden van gevangenispersoneel aan persbureau Belga. Het personeel protesteert al langer tegen de overvolle inrichtingen. Met stakingsacties proberen ze duidelijk te maken hoe groot het probleem is.
Echter verklaarde de Estse minister van Justitie Liisa Pakosta dat de huidige regering in Estland niet van plan is concrete afspraken te maken over het verhuren van capaciteit in haar gevangenissen aan België. In aanloop naar de verkiezingen begin volgend jaar zou deze samenwerking op een lager pitje staan. De Estse minister stelde dat de volgende regering zich over eventuele Belgische belangstelling mag buigen.
Terwijl België, Zweden en Nederland worstelen met volle inrichtingen, laat Estland juist een ander beeld zien. Luister in onderstaande audio-explainer naar de geschiedenis van het Estse criminaliteitsbeleid. Criminologe Anna Markina vertelt over de situatie in Estland.
