AMERSFOORT – NS en de gemeente Amersfoort starten deze zomer een proef waarbij duizend inwoners met een laag inkomen een halfjaar gratis met de trein kunnen reizen. Met de zogenoemde Vooruitpas willen zij onderzoeken of gratis openbaar vervoer mensen mobieler maakt en helpt om meer deel te nemen aan de samenleving. Tegelijk roept de proef vragen op, omdat niet iedere inwoner met geldproblemen kan meedoen.

De proef richt zich op inwoners die onder de inkomensgrens voor minimaregelingen vallen. Deelnemers mogen zes maanden onbeperkt gratis reizen met de trein. Volgens de Nederlandse Spoorwegen is het idee ontstaan omdat reizen steeds duurder wordt. ‘Er zijn mensen die zich heel erg opgesloten voelen in een bepaalde stad of wijk’, zegt NS-woordvoerder Bram de Regt. De NS wil daarom onderzoeken hoe gratis reizen de mobiliteit en maatschappelijke participatie van mensen met een laag inkomen beïnvloedt.

Waarom juist Amersfoort?

De spoorwegmaatschappij koos bewust voor Amersfoort als proefgemeente. Volgens De Regt zocht de vervoerder een stad die groot genoeg was voor onderzoek, maar ook overzichtelijk bleef. Daarnaast heeft de gemeente Amersfoort goed in beeld welke inwoners tot de doelgroep behoren. ‘NS heeft natuurlijk geen inzicht in deze groep mensen met minder inkomsten. Het is fijn dat Amersfoort dat goed geregeld heeft’, zegt De Regt. Daardoor kan de gemeente de passen gericht verdelen onder inwoners die moeilijk rondkomen.

Niet iedere inwoner komt in aanmerking

Niet alle Amersfoorters met beperkte financiële middelen komen automatisch in aanmerking voor de proef. Volgens de gemeente Amersfoort kunnen alleen huishoudens die in 2026 gebruikmaken van de Sport- en Cultuurregeling zich aanmelden. De gemeente kiest hiervoor omdat zij op korte termijn niet opnieuw de inkomensgegevens van alle inwoners kan controleren. Daardoor vallen sommige inwoners met een laag inkomen alsnog buiten de regeling.

Als meer mensen zich aanmelden dan er passen beschikbaar zijn, beslist een loting wie mee mag doen. De gemeente verwacht veel belangstelling voor de proef en wil met de loting iedereen evenveel kans geven op een treinpas.

‘De wereld wordt heel klein’

Volgens deskundige bestaanszekerheid Mirjam Andries kunnen vervoerskosten een grote invloed hebben op het dagelijks leven van financieel kwetsbare inwoners. ‘Mensen moeten echt afwegen waar ze wel en niet naartoe kunnen’, zegt zij. Vooral mensen die afhankelijk zijn van openbaar vervoer voor werk, familiebezoek of afspraken merken daar de gevolgen van. Volgens Andries komen mensen hierdoor sneller in een sociaal isolement terecht.

Volgens Andries gaat maatschappelijke participatie om meer dan alleen werk of studie. Mensen gebruiken openbaar vervoer ook om familie te bezoeken, naar een museum te gaan of buiten hun eigen wijk te komen. ‘Het beperkt mensen tot hun eigen omgeving. De wereld wordt heel klein’, zegt zij. Gratis treinreizen kunnen volgens haar dus helpen om mensen meer vrijheid en sociale contacten te geven.

Kritiek op beperkte proef

De Regt begrijpt dat mensen buiten Amersfoort zich daardoor mogelijk afvragen waarom zij niet mee kunnen doen. ‘Ik kan me voorstellen dat mensen ergens anders wonen en denken: dit is voor mij ook een perfecte uitkomst’, zegt hij. Toch kiest het spoorbedrijf bewust voor één gemeente, omdat het bedrijf eerst wil onderzoeken wat gratis treinreizen daadwerkelijk oplevert. 

Andries zet ook vraagtekens bij de manier waarop NS het onderzoek uitvoert. Volgens haar geeft een proef in één gemeente geen volledig beeld van het effect dat gratis openbaar vervoer heeft op de mobiliteit en maatschappelijke participatie van huishoudens onder de lage-inkomensgrens. Daarbij speelt volgens haar mee dat de proef alleen over treinverkeer gaat en plaatsvindt in een stad waar openbaar vervoer relatief goed geregeld is. ‘Je krijgt maar een heel beperkt zicht op wat het echte probleem is’, zegt zij. Tegelijk vindt Andries het waardevol dat het openbaarvervoerbedrijf onderzoekt welk effect gratis openbaar vervoer kan hebben.

NS kijkt naar mogelijke uitbreiding

NS noemt de proef een eerste stap om meer inzicht te krijgen in hoe lage inkomensgroepen reizen. De vervoerder kijkt onder meer naar hoe vaak deelnemers reizen, waar zij naartoe gaan en waarom zij de trein gebruiken. Als deelnemers de trein vaker gebruiken voor bijvoorbeeld familiebezoek, werk of uitstapjes, kan de proef later ook naar andere gemeenten komen. Daarmee onderzoekt NS of gratis openbaar vervoer mensen meer laat deelnemen aan de samenleving.