Op 1 juli 2026 start de NS met een tijdelijke proef voor gratis treinpassen voor inwoners van Amersfoort. Een groep inwoners van Amersfoort met een laag inkomen, heeft een brief gekregen en kan zich aanmelden voor de pas. Er zijn 1000 passen beschikbaar, dus zal er een loting plaatsvinden wanneer er meer aanmeldingen zijn. De NS en gemeente Amersfoort willen met de proef onderzoeken hoe ze openbaar vervoer toegankelijk(er) maken voor mensen met een lager inkomen.

De NS wil samen met gemeentes onderzoeken of een speciale treinpas voor mensen met een laag inkomen haalbaar is. De Raad van het Bestuur van de NS wil dat de trein beschikbaar is voor iedereen. Ze willen weten hoe vaak en waarom mensen de trein zullen gebruiken, en welke belemmeringen ze ervaren. Deze informatie moet helpen bij het ontwerpen van een structurele oplossing voor lage inkomens. Het gesprek om het openbaar vervoer voor specifieke groepen goedkoper te maken loopt ook.

Kansen en uitdagingen 

Henri Janssen is bestuurder Spoor bij de Federatie Nederlandse Vakbeweging (FNV), en hoewel hij het idee op zich goed vindt, heeft hij ook wat kanttekeningen. Janssen: ‘Gratis is eigenlijk per definitie slecht. Op het moment dat iets echt helemaal gratis is, en dat ook in het brein van de consument gratis wordt, gaan ze er onzorgvuldig mee om.’ Helemaal gratis wordt het overigens niet, volgens Janssen. ‘Iemand moet het gaan betalen, niks is echt gratis. Dus dan zal de overheid het misschien vanuit belastingen gaan betalen.’

Hij snapt het idee wel, en vindt het een groot goed tegen vervoersarmoede. Hij noemt als voorbeeld het studenten-ov. Daardoor kunnen studenten gratis kunnen reizen met het openbaar vervoer om naar studie, vrienden, festivals of hun ouders te gaan. ‘Dat is een groot goed’, aldus Janssen. ‘We moeten er alleen voor zorgen dat de gebruiker van het openbaar vervoer, het openbaar vervoer ook gaat behandelen zoals je thuis ook met je eigen spullen omgaat. Netter.’

Volgens Janssen moet de basis sowieso goed op orde zijn. Voldoende personeel, goed materieel en goede arbeidsvoorwaarden zijn volgens hem noodzakelijk voor een soepel verloop van een landelijke regeling in het openbaar vervoer. Dit is volgens hem complex, maar wel noodzakelijk om vervoersarmoede structureel aan te pakken.

De NS ziet de proef positief in. Het is een belangrijk experiment in het streven naar het toegankelijk maken van het openbaar vervoer voor iedereen. Ze hoopt dat de resultaten uit Amersfoort bijdragen aan het vinden van een structurelere oplossing die landelijk kan worden toegepast. Ook de ervaringen van deelnemers en het personeel zullen hierin meegenomen worden.

Daarnaast onderzoekt de NS samen met het rijk en andere vervoerders hoe het openbaar vervoer voor specifieke groepen op lange termijn betaalbaar kan worden. Begin 2027 verwacht de NS de resultaten van de proef te hebben.

De proef met de Vooruitpas Amersfoort is een eerste stap naar een toegankelijker systeem voor het openbaar vervoer. Als de proef succesvol blijkt, kan dit model wellicht worden uitgebreid naar andere steden in Nederland. Henri Janssen ziet het als een groot goed tegen vervoersarmoede, maar benadrukt ook: ‘Ja, het is erg ingewikkeld om een serieuze ontwikkeling door te maken.’