Een deelnemer werkt thuis aan haar opdracht van Kunst door de Brievenbus. Beeld: Amphion Cultuurbedrijf.
Op een stille middag valt er een envelop op de deurmat. Geen rekening of reclame, maar een creatieve opdracht: teken je uitzicht. Voor veel ouderen is zo’n simpel moment meer dan een bezigheid. Het is een teken dat iemand aan ze denkt. In een samenleving waarin eenzaamheid onder ouderen een zichtbaar probleem is, zoeken zorg- en cultuurinitiatieven naar nieuwe manieren om contact te maken. Kunst blijkt daarin een betekenisvolle rol te spelen.
Kunst als ingang
Om ouderen te bereiken die zichzelf niet snel aanmelden voor hulp om eenzaamheid aan te pakken, ontstaan er welzijnsinitiatieven. Een voorbeeld daarvan is Kunst door de Brievenbus, een project waarbij ouderen thuis creatieve opdrachten ontvangen via de post. Het initiatief werd tijdens de coronapandemie opgezet in Doetinchem en gaat in januari 2026 haar zesde editie in, verspreid over meerdere gemeenten in Nederland, zoals Zutphen, Houten, Woerden, Voorst en Alphen aan de Rijn.
Voor deelnemers die het prettig vinden om samen te werken met andere deelnemers, stellen sommige gemeenten, waaronder Woerden, de plaatselijke bibliotheek open als ontmoetingsplek voor Kunst door de Brievenbus.
Initiatiefnemer Maria van der Post zag hoe kunst kon functioneren als een veilige ingang om eenzaamheid bij ouderen aan te pakken. “Het hoeft niet groots of perfect te zijn. Het gaat erom dat iemand even wordt aangesproken, dat er iets gebeurt in huis.” De opdrachten zijn bewust eenvoudig: tekenen, schrijven of kijken, geen les of prestatie.
Volgens Van der Post zit de kracht niet alleen in het maken, maar ook in het contactmoment. Vrijwilligers bezorgen de opdrachten aan huis en maken een praatje aan de deur. “Dat kleine contact is vaak net zo belangrijk als de kunst zelf.” Sinds de coronaperiode is het project in sommige gemeenten al meerdere keren verlengd vanwege het succes in aanmeldingen.
Een steeds zichtbaarder probleem
“Veel ouderen zijn omringd door mensen en voelen zich tóch eenzaam,” zegt Monique Kingma, docent en onderzoeker aan de Hogeschool Utrecht (HU). In haar onderzoek Handen ineen tegen eenzaamheid, die werd uitgevoerd in de gemeente Woerden, wordt duidelijk dat eenzaamheid vaak schuilgaat achter oppervlakkige contacten. “Het gaat niet om het aantal mensen om je heen, maar om de kwaliteit van de verbinding.”
Kingma benadrukt dat eenzaamheid een complex begrip is. Er wordt onderscheid gemaakt tussen sociale eenzaamheid, het gemis van een netwerk en emotionele eenzaamheid: het ontbreken van een hechte, betekenisvolle band. Juist die laatste vorm blijft vaak onderbelicht volgens Kingma.
Eenzaamheid onder ouderen is geen nieuw verschijnsel, maar de omvang ervan wordt steeds zichtbaarder. Uit een onderzoek van het CBS naar eenzaamheid in 2024 blijkt dat mensen van 65 tot 75 jaar (16%) zich sterk sociaal eenzaam voelen. In het jaar daarvoor stond dat percentage op 12,8 procent. Volgens het CBS ervaart een deel van deze groep zelfs een sterke vorm van sociale of emotionele eenzaamheid.
Volgens een onderzoek van Nivel, het Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Gezondheidszorg, is eenzaamheid een complex en veelzijdig probleem. Het onderzoek, dat in 2019 werd uitgevoerd, stelt dat er verschillende vormen van eenzaamheid bestaan die ieder om een eigen aanpak vragen. Volgens het onderzoek is de kans op eenzaamheid in de afgelopen jaren toegenomen, waarin de coronacrisis dit verder heeft versterkt. De inzichten laten zien dat plaatselijke en landelijke initiatieven tegen eenzaamheid effectiever kunnen zijn als ze meerdere vormen van eenzaamheid meenemen. Daarnaast bevestigt onderzoeker Monique Kingma dat ouderen zich schamen als ze eenzaamheid ervaren, dat komt volgens haar door een individualistische cultuur die we in Nederland kennen.
Luister hier naar een reportage waarbij een inkijk wordt gegeven bij een samenkomst van Kunst door de Brievenbus in de bibliotheek van Woerden. Tekst gaat verder onder de reportage.
Waarom kunst tegen eenzaamheid werkt
Waar veel sociale initiatieven gericht zijn op ontmoeting en groepsverband, sluit kunst juist aan bij mensen die daar moeite mee hebben. Monique Kingma herkent dat uit haar onderzoek: “Voor sommige ouderen is een koffiemiddag te veel. Kunst biedt een vorm van expressie zonder dat iemand zichzelf hoeft bloot te geven.”
Daarnaast speelt autonomie een belangrijke rol. De deelnemer bepaalt zelf wanneer en hoe diegene aan de slag gaat. Dat maakt het initiatief minder stigmatiserend. “Je hoeft niet toe te geven dat je eenzaam bent om mee te doen,” zegt Van der Post.
Kunst fungeert daarmee niet als oplossing voor eenzaamheid, maar als middel om ruimte te creëren voor betekenis. Het kan herinneringen oproepen, gevoelens verwoorden en een gevoel van erkenning geven. Precies waar emotionele eenzaamheid vaak om draait volgens Kingma.
Effect en uitdagingen
Het project heeft duidelijk effect op het welzijn van ouderen volgens initiatiefnemer Van der Post. “Veel deelnemers geven aan dat ze het ontvangen van de creatieve opdrachten als een lichtpuntje ervaren in hun week.” Voor sommigen is het een manier om de eenzaamheid te doorbreken, voor anderen een laagdrempelige manier om iets nieuws te proberen en contact te onderhouden. “De interactie met vrijwilligers of het delen van de kunstwerkjes versterkt dit positieve effect. Kleine gebaren, zoals het persoonlijk overhandigen van de envelop met de opdracht aan de voordeur, doet al veel met een deelnemer,” omschrijft Van der Post.
Tegelijkertijd kent deze aanpak ook beperkingen. Niet iedere oudere voelt zich aangesproken voor het maken van creatieve opdrachten. Sommige ervaren dit als ‘te moeilijk’ of ‘niet voor hen’. Daarnaast zijn initiatieven als Kunst door de Brievenbus sterk afhankelijk van vrijwilligers en tijdelijke subsidies.
Hoewel Van der Post veel positieve reacties heeft ontvangen over het project kennen welzijnsinitiatieven ook een schaduwkant. Een belangrijk punt is de diversiteit aan ouderen die eenzaamheid op verschillende manieren ervaren. Het blijkt dat eenzaamheid niet in één specifieke richting is op te lossen. Van der Post geeft toe dat “kunst voor ouderen iets te moeilijk of als een te grote stap wordt ervaren.” Ook bestaat er een grote uitdaging in beperkte middelen en de afhankelijkheid van vrijwilligers. Terwijl vrijwilligers de sleutelrol spelen in de uitvoering van Kunst door de Brievenbus kan het lastig zijn om voldoende vrijwilligers te vinden en sterker nog om ze te behouden. “Hoewel we steun ontvangen van subsidies, blijft het vinden van een stabiele bron van financiering een uitdaging, zeker naarmate het project groeit,” vertelt Van der Post.
Een ander aandachtspunt is het effect van seizoensgebonden factoren. Van der Post merkt op dat het project in de zomermaanden een dip ervaart, waarbij sommige deelnemers (tijdelijk) afhaken. Dit komt doordat de deelnemers in de warmere periodes liever buiten zijn.
Tekst gaat verder onder foto.
Een vrijwilliger van Kunst door de Brievenbus maakt een foto van een deelnemer en de gemaakte opdracht tijdens de coronapandemie. Beeld: Amphion Cultuurbedrijf.
Van der Post herkent de uitdagingen: “Niet alle ouderen durven hun eenzaamheid toe te geven, waardoor het bereiken van de doelgroep soms moeilijk is.” Daarnaast zijn er verschillen in uitvoering tussen gemeenten. “Niet overal is het fysiek of maandelijks op dezelfde manier beschikbaar. Het project is relatief eenvoudig op te zetten, maar vereist nog steeds vrijwilligers en coördinatie om deelnemers goed te begeleiden en de opdrachten tijdig te versturen.”
Monique Kingma wijst erop dat eenzaamheid niet met één interventie is op te lossen. “Er bestaat geen quick fix. Wat werkt voor de één, werkt niet voor de ander.” Volgens de docent en onderzoeker aan de HU is het belangrijk dat gemeenten en zorginstellingen oog houden voor die diversiteit en kunst niet zien als een vervangend onderdeel van zorg, maar als aanvulling.
Ook Movisie, het landelijk kennisinstituut voor sociale vraagstukken, benadrukt in een rapport uit 2018 dat lokale initiatieven effectiever worden wanneer ze onderdeel zijn van een bredere aanpak. Meer onderzoek naar wat wel en niet werkt is daarbij noodzakelijk volgens het kennisinstituut.
Toekomstvisie en verwachting
Voor de toekomst ziet Maria van der Post kansen om Kunst door de Brievenbus breder uit te rollen. Ze benadrukt dat het persoonlijke, laagdrempelige karakter behouden moet blijven, zodat het lokale en kleinschalige gevoel niet verloren gaat. Gemeenten kunnen van elkaar leren en ervaring uitwisselen, waardoor het initiatief op meerdere plaatsen tegelijk uitgevoerd kan worden. “Belangrijk blijft dat het netwerk- en ontmoetingsaspect centraal staat, zodat kunst niet alleen een creatieve activiteit is, maar ook een middel om sociale verbondenheid te vergroten.”
Met inmiddels vijf edities achter de rug is het initiatief inmiddels stevig verankerd in verschillende gemeenschappen en toont het dat een creatieve, toegankelijke benadering een effectieve handreiking kan zijn tegen eenzaamheid onder ouderen.
Bron: RIVM, Eenzaamheidsmonitor 2024. (infographic gegenereerd door AI).
Eenzaamheid neemt toe volgens de Eenzaamheidsmonitor 2024 van het RIVM (Eenzaamheidsmonitor 2025 nog niet gepubliceerd). Uit de cijfers blijkt dat mensen van 85 jaar en ouder de kans op eenzaamheid oploopt tot 60 procent. Binnen deze oudste leeftijdsgroep, in het onderzoek, ervaren mannen en vrouwen in gelijke mate eenzaamheid.
Verantwoording:
Voor deze productie baseer ik mijn bevindingen op gesprekken die ik in het vorige semester, tijdens mijn eerste toetskans, heb gevoerd met deelnemers, vrijwilligers, een onderzoeker en de initiatiefnemer van Kunst door de Brievenbus. Deze verhalen vormen het fundament van deze crossmediale productie en laten zien hoe een initiatief dat ontstond tijdens de coronapandemie is uitgegroeid tot een duurzaam en blijvend project.
Dataverantwoording
Deze infographic is met behulp van AI gegenereerd om de resultaten van de Eenzaamheidsmonitor 2024 visueel weer te geven. De gebruikte cijfers zijn afkomstig uit en gecontroleerd aan de hand van openbare onderzoeken en rapporten van het CBS, Nivel, RIVM en Movisie.
