Waarom een animatiefilm uit 1986 juist nú weer bekeken moet worden

When the Wind Blows van Jimmy T. Murakami  is een filmvertaling van Raymond Briggs’ gelijknamige graphic novel. De animatiefilm speelt zich af in het Engelse Sussex, waar het ouderlijk echtpaar Jim en Hilda woont. Wanneer er een nucleaire bom dreigt te vallen, volgen ze trouw de overheidsinstructies op uit de Protect and Survivefolders. Wat volgt is geen sensationele rampenfilm, maar een sobere, confronterende kijk op hoe gewone mensen houvast zoeken wanneer hun vertrouwde leven uit elkaar valt. Decennia later blijkt de film weer pijnlijk relevant, in een tijd van geopolitieke spanningen en groeiend wantrouwen in de overheid.

Jim en Hilda blijven gedurende de film geloven dat ze de aanval zullen overleven; de Tweede Wereldoorlog hebben ze immers al doorstaan als kind. Bovendien hebben ze positieve herinneringen aan die tijd, waarin ze thee dronken in de schuilkelders. Dit optimisme verklaart hun onderschatting van het gevaar dat hen staat te wachten.

Het stel pakt nietsvermoedend hun dagelijkse routines op. Hun grootste zorgen gaan over huishoudelijke details, zoals het aanbranden van het eten en of het huis wel opgeruimd genoeg is voor bezoek. Contrasterend hieraan is de dreiging van buiten goed voelbaar, waar de lucht langzaam van kleur verandert.

Ondanks het vertrouwen besluit Jim de richtlijnen te volgen. Hij maakt alle deuren uit hun huis los en bouwt zo een schuilplek in de woonkamer. Wanneer de bom inslaat, blijft er verwarring achter. In plaats van stil te staan bij wat er zojuist gebeurd is, grijpt het stel direct terug op dagelijkse gewoontes. Niet wetende dat het gevaar nog niet bezweken is.

Terwijl hun huis compleet vervallen is, maakt Hilda de kussens van de bank schoon in het geval dat er bezoek langskomt. Jim probeert ondertussen alles te relativeren met de woorden “We must look on the bright side”. Deze banaliteit maakt de film pijnlijk geloofwaardig. Het laat zien hoe mensen houvast en herkenning zoeken in tijden van onzekerheid.

De film laat ook zien hoe verschillend mensen met angst omgaan. Terwijl Jim en Hilda zich nauwlettend aan de overheidsinstructies houden, reageert hun zoon cynisch: “if we’re going to die, we’re going to die anyway.” De scène maakt zichtbaar hoe verdeeld het vertrouwen in de overheid kan zijn, zelfs binnen één familie.

Langzaam worden de gevolgen van de nucleaire straling zichtbaar. Hilda krijgt vermoeidheidsklachten, haaruitval en vlekken op haar huid, terwijl Jim alles afschuift op “It’s just shock”. Hij onderschat de ernst van een nucleaire oorlog, mede omdat hij al zijn kennis baseert op zijn herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog. Daarnaast verwart hij de Sovjets meermaals met de Nazi’s.

In een van de meest confronterende scènes besluiten Jim en Hilda naar buiten te gaan. Ze zijn opgelucht, want het begint te regenen, wat volgens hen betekent dat de lucht opklaart. Ze zetten pannen buiten om het water op te vangen. Niet wetende dat het radioactief is, zetten ze een kopje thee van het water. Als kijker besef je dat dit het begin is van hun ondergang. Buiten merkt het stel op dat het naar vlees ruikt. “De buren zullen wel aan het barbecueën zijn,” merkt Hilda op. In werkelijkheid ruikt het echtpaar verbrande lichamen. Ook komt er smeltend glas in beeld, wat de kloof tussen hun beleving en de werkelijkheid pijnlijk zichtbaar maakt.

De film levert een scherpe kritiek op het blind vertrouwen in overheidsinformatie. De adviezen uit de Protect and Survive  folders zijn tegenstrijdig. Zo wordt burgers aangeraden om hun deuren te verwijderen om een schuilplek te maken, en moeten ze vervolgens deze deuren dicht houden om de rook en het vuur tegen te houden. In de Koude Oorlog waren deze folders omstreden en vooral bedoeld om rust te bewaren.

Historisch gezien past de kritische toon van de film goed binnen het klimaat van de jaren ’80. In het Verenigd Koninkrijk ontstonden grootschalige anti-kernwapen protesten, zoals het Greenham Common Women’s Peace Camp, en speelde er een debat over overheidstransparantie rond de nucleaire dreiging. When the Wind Blows vertaalt deze maatschappelijke onrust naar een menselijk perspectief.

De vormgeving van de film valt op door een combinatie van animatie met echte foto’s en archiefbeelden van de oorlog. Dit creëert een vervreemdend effect: Jim en Hilde lijken soms niet helemaal thuis te horen in hun omgeving. Hoewel dit het realisme van de film beperkt, versterkt het tegelijkertijd het ongemak, doordat hun vredige, alledaagse leven constant botst met de harde werkelijkheid van de echte wereld. Het samenspel van animatie en realistische beelden geeft de film een unieke stijl die zowel expressief als donker is.

De gezondheid van het echtpaar neemt steeds verder af naarmate de film vordert. Jim krijgt zichtproblemen en Hilda’s tandvlees begint te bloeden. Tegelijkertijd worden de kleuren en muziek steeds somberder en stopt het stel met dagdromen. Zonder woorden laat de film zien dat het einde nabij is.

De slotscène is grimmig en luguber. Tot op het laatste moment volgen Jim en Hilda de officiële instructies op. Met hun laatste beetje kracht heizen ze zich in een vuilniszak met hun identificatie in de hand, alsof ze hun eigen lijkenzak in stappen. Precies zoals Protect and Survive adviseerde. Het beeld is hartverscheurend, omdat het de kwetsbaarheid van mensen toont die zich volledig aan de autoriteit overgeven. Het weerspiegelt de samenleving waarin mensen houvast zoeken bij systemen die niet de bescherming bieden die ze beloven.

De film is krachtig, omdat de thematiek vandaag de dag opnieuw relevant is. Wereldwijd is er publieke verdeeldheid en wantrouwen richting het leiderschap. In Iran protesteren mensen massaal tegen de autoriteit en repressie. In de Verenigde Staten en andere westerse landen raken samenlevingen verdeeld over wie te vertrouwen is. Overheden adviseren burgers over noodpakketten, ze berichten over oorlog en nucleaire dreiging. In dat licht voelt de naïeve gehoorzaamheid van Jim en Hilda niet meer historisch, maar ongemakkelijk herkenbaar. 

Bij de oorspronkelijke release in Nederland kreeg When the Wind Blows echter beperkte aandacht. Er zijn geen documentaties van een première of van recensies te vinden. Wat erop wijst dat de film onderbelicht is gebleven voor het Nederlandse publiek.

Juist daarom moet When the Wind Blows nu bekeken worden. Voor het jonge publiek, die is opgegroeid met spectaculaire oorlogsfilms, kan deze film traag en ongemakkelijk aanvoelen, maar juist daarin schuilt zijn kracht. Het confronteert de kijker met hoe een gewone burger kan worden meegesleurd in angst en machteloosheid. When the Wind Blows biedt een ongemakkelijke spiegel voor wie er in durft te kijken.