Filmmuziek speelt een cruciale rol in hoe films worden beleefd. Vaak gebeurt dat onbewust: muziek stuurt emoties, ondersteunt de verhaallijn en beïnvloedt hoe kijkers personages en scènes interpreteren. Traditioneel ontstaat deze muzikale laag uit een nauwe samenwerking tussen componist en regisseur, waarbij gezamenlijk een muzikale identiteit wordt ontwikkeld die aansluit bij het verhaal en de beelden.

Tegelijkertijd ontwikkelt kunstmatige intelligentie zich in hoog tempo binnen de creatieve sector. AI-systemen zijn inmiddels in staat om muziek te genereren die stilistisch overtuigend klinkt en past binnen uiteenlopende filmgenres en emotionele categorieën. In de filmindustrie wordt deze technologie al ingezet voor onder meer achtergrondmuziek, temp tracks en andere ondersteunende taken.

Deze ontwikkeling roept fundamentele vragen op over creativiteit, auteurschap en de toekomst van het vak van filmcomponisten. De centrale vraag is in hoeverre AI niet alleen de stijl, maar ook de functie van traditionele filmmuziek kan overnemen. Nu AI een steeds grotere rol aan het spelen is in onze samenleving, wordt dit vraagstuk steeds relevanter. Wat betekent deze technologische verschuiving voor werkgelegenheid in de creatieve sector? En hoe verhouden auteursrechten en de culturele waarde van filmmuziek zich tot door algoritmes gegenereerde composities?

Filmmuziek als instrument

Filmmuziek doet meer dan alleen sfeer creëren. Ze functioneert als narratief instrument dat emoties stuurt, spanning opbouwt en personages karakteriseert. Terugkerende muzikale thema’s, ook wel leidmotieven, zorgen ervoor dat kijkers onbewust verbanden leggen tussen scènes en personages.

Volgens film- en muziekonderzoekers werkt deze emotionele sturing grotendeels onderbewust. Kijkers merken pas hoe bepalend muziek is wanneer die ontbreekt. Een scène zonder muziek kan afstandelijk of zelfs betekenisloos aanvoelen. Daarmee is filmmuziek geen decoratie, maar een fundamenteel onderdeel van het verhaal.

Juist omdat deze functie zo sterk leunt op interpretatie en context, is het de vraag of AI die rol kan overnemen. Begrijpt een algoritme waarom een scène spanning nodig heeft, of herkent het alleen patronen uit bestaande films?

Hoe werkt AI?

AI-systemen die muziek genereren, worden getraind op enorme hoeveelheden bestaande composities. Door patronen te herkennen in tempo, harmonie en instrumentatie leren zij welke muzikale elementen horen bij specifieke emoties of genres. Een tekstprompt als “dramatic orchestral score” resulteert in seconden in een complete compositie.

Volgens Tommy Puntman, een ervaren muziekproducer die deze ontwikkeling op de voet volgt, ligt op het gebied van creatieve toepassingen precies daar zowel de kracht als de beperking van deze systemen. “AI begrijpt geen verhaal,” legt hij uit. “Het herkent statistische verbanden. Het weet dat bepaalde klanken vaak voorkomen bij spanning of verdriet, maar niet waarom die emotie op dat moment betekenisvol is.”

Stilistisch gezien klinkt AI-muziek vaak overtuigend. Functioneel gezien blijft het echter reageren op algemene categorieën, niet op specifieke narratieve keuzes.

Het bovenste audiobestand is Hans Zimmer zijn beroemde Interstellar Theme. Het onderste bestand is als je AI vraagt om een nummer te maken die lijkt op Hans Zimmer zijn Interstellar. In hoeverre lukt het AI om filmmuziek te maken als je dit zo hoort?

De praktijk

Eugently is een artiest die zelf filmmuziek maakt en herkent de beperking van AI. “Ondanks dat ik best wel bang ben voor mijn toekomst, heeft AI op dit moment nog geen ziel. Je kunt nu nog horen dat het niet door mensen is gemaakt.” Ondanks die angst ziet Eugently ook positieve ontwikkelingen. “In Zweden worden liedjes die door AI zijn gemaakt al verbannen. Dat zouden ze eigenlijk op meer plekken moeten doen.”

Volgens Eugently draait filmmuziek niet alleen om emotie, maar ook om diepgang. “AI kan een emotie nabootsen, maar maakt geen afweging. Het pakt stukjes bestaande muziek en bewerkt die. Daardoor klinkt het heel oppervlakkig.” Tegelijkertijd ziet hij AI niet uitsluitend als bedreiging. Voor schetsen of zogeheten temp tracks kan het een handig hulpmiddel zijn. “Maar op het moment dat muziek echt onderdeel wordt van het verhaal, wil je dat niet door een computer laten doen.”

Efficiënt

Voor producenten en studio’s is de aantrekkingskracht van AI duidelijk. Het draait om de snelheid en het prijskaartje wat er aan componisten hangt. Vooral bij kleinere producties, online video’s en achtergrondmuziek wordt AI steeds vaker ingezet. Dat roept vragen op over de toekomst van het vak en de werkgelegenheid in de creatieve sector.

Tommy ziet dit vaker gebeuren bij nieuwe technologie. “AI neemt creativiteit niet over, maar het verandert wel wie er wordt ingehuurd en voor wat. Het gevaar is dat muziek straks alleen nog wordt gebruikt omdat het ‘werkt’, en niet meer omdat het iets betekent of iets toevoegt aan het verhaal.”

In de tabel is te zien waar AI tegenwoordig voor gebruikt wordt in de muziek:

(bron: Tracklib)

Zoals je kunt zien wordt AI in de muziekwereld voor verschillende dingen ingezet. Het volledig genereren van nummers is nog maar 3% van het volledige AI gebruik. Tegenwoordig wordt het vooral ingezet om audio te mixen en masteren

Is overname mogelijk?

De opkomst van AI in filmmuziek laat zien hoe dun de grens is tussen snel en goedkoop werken, en muziek die echt iets betekent. AI kan een stijl goed nadoen en weet welke klanken passen bij bepaalde emoties. Maar filmmuziek is meer dan alleen ‘de juiste sound bij het juiste gevoel’.

Menselijke componisten denken mee met het verhaal, overleggen met de regisseur en voelen aan wat een scène nodig heeft. AI doet dat niet: die kiest muziek op basis van patronen en kansberekening.

Daarom lijkt AI voorlopig geen vervanging van de filmcomponist, maar eerder een hulpmiddel die op de achtergrond ingezet kan worden. De echte vraag is niet of AI muziek kan maken, maar of het ooit een ziel kan ontwikkelen en kan inzien hoe belangrijk muziek is in de praktijk.