Wat betekent generatieve AI voor jonge beeldmakers?
Urenlang schetsen, ontwerpen en schaven aan een beeld. Om vervolgens te zien dat generatieve AI (kunstmatige intelligentie) jouw werk in een paar seconden kan maken. Studenten aan kunstopleidingen zijn hard aan het werk om zichzelf te ontwikkelen als volwaardig maker of kunstenaar, maar ondertussen ligt AI op de loer. Hoe ziet de toekomst van jonge beeldmakers eruit? En valt er straks nog wel geld te verdienen met creativiteit?
Waar AI lange tijd vooral werd gebruikt voor technische toepassingen, zoals spraakherkenning of vertaalsoftware, worden programma’s die teksten, muziek en beelden genereren steeds vaker gebruikt. Deze AI-systemen analyseren miljoenen voorbeelden en combineren die tot nieuwe beelden.
AI kan menselijk gedrag en menselijke kunst imiteren, maar mist de innerlijke drift, ethiek, esthetiek en emoties die een mens heeft. We hebben dus nog steeds creatievelingen met emoties nodig in het maakproces. Kunstenaars en makers zijn dus niet meteen vervangbaar, maar veel eenvoudige taken zijn gemakkelijk over te nemen door AI.
Een nieuwe concurrent
Nieuwe technologie heeft de kunst altijd veranderd, maar zelden zo snel als nu. Ook eerdere innovaties, zoals fotografie en de videorecorder, voelden ooit als een bedreiging. Schilders zagen hun traditionele rol onder druk komen te staan en Hollywood vreesde dat de bioscoop zijn publiek zou verliezen. Technologische ontwikkelingen werden niet altijd met een positieve blik bekeken, maar na een hoop weerstand, volgt toch weer acceptatie. Zo zegt Lev Manovich, presidentieel hoogleraar in de Verenigde Staten, dat AI-beeldgeneratoren binnenkort als normaal zullen worden beschouwd, net zoals dat met alle eerdere technieken is gebeurd.
Van weerstand naar acceptatie
De opkomst van generatieve AI ging echter veel sneller. In minder dan drie jaar tijd werden programma’s als ChatGPT, DALL·E en Midjourney miljoenen keren gebruikt om teksten, illustraties en complete kunstwerken te genereren. Zo heeft 23% van de Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder teksten, video’s of afbeeldingen laten genereren door kunstmatige intelligentie. 18- tot 25-jarigen deden dat het vaakst.
‘Als de ‘mainstream’ vindt dat AI wel prima is, dan begeven we ons als ‘menselijke’ maker in een steeds kleinere niche’, zegt Job van Nuenen, docent aan de afdeling Media van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht. ‘Dat zie je nu vooral in de muziek en zeker in ‘snelle’ commerciële visuele uitingen gebeuren. Daar is het voor luisteraars en kijkers steeds minder belangrijk hoe zoiets tot stand komt.’
Toch is de complete acceptatie van AI nog niet in zicht. De mening van de bevolking van de Verenigde Staten is in ieder geval duidelijk. 76 procent van de ondervraagden vindt dat AI-gegenereerde afbeeldingen niet als kunst beschouwd moeten worden.
Om je werk te beschermen AI, geeft de Kunstenbond het advies om gebruik te maken van een opt-out. Hiermee geef je aan dat jouw werk niet gebruikt mag worden voor het trainen van AI-systemen. In de wet wordt alleen niet gespecificeerd hoe zo’n opt-out eruit moet zien. Alleen dat deze ‘machinaal leesbaar’ moet zijn. De Kunstenbond geeft op hun website allerlei tips hoe je precies je werk kan beschermen.
Opt-out of opt-in?
Volgens Pieter Bots, senior beleidsadviseur bij de Raad voor Cultuur, vinden veel mensen een opt-out eigenlijk een zwakke mogelijkheid. ‘Het zou eigenlijk een opt-in moeten zijn. Dan mag AI jouw werk alleen gebruiken als jij daar expliciet toestemming voor hebt gegeven.’ Hoe je jezelf verder wil beschermen tegen AI, hangt af van hoe principieel je bent. ‘Sommige stemacteurs wordt gevraagd om hun stem op te nemen, wat later ook bewerkt mag worden met AI om iets anders in te spreken’, aldus Bots. ‘De een doet dit wel, als ze er een mooi bedrag voor krijgen. De ander vindt het geen fijn idee, omdat ze dan niet weten voor welk boek of programma hun stem gebruikt zal worden.’
Een voorbeeld van een kunstenaar die zijn werk wel beschikbaar heeft gesteld voor AI-training, is fotograaf Erwin Olaf. Je kunt nu in bijvoorbeeld Midjourney (een AI-beeldgenerator) een foto van jezelf laten bewerken in de stijl van Erwin Olaf. Shirley den Hartog, manager van Studio Olaf, geeft aan dat Olaf voor zijn overlijden aan heeft gegeven dat het juist mooi zou zijn als zijn werk op deze manier voort blijft bestaan. Daarnaast is het gebruik van een stijl niet door auteursrecht beschermd. Een ‘persoonlijke stempel’ is een van de voorwaarden voor auteursrechtelijke bescherming, dat mist bij de AI-gegenereerde werken.
AI op de kunstacademie
Alle opleidingen, dus ook kunstopleidingen, krijgen steeds meer te maken met AI. Volgens de Nederlandse UNESCO-commissie verandert AI hoe er wordt geleerd en lesgegeven, en wordt het al gebruikt als hulpmiddel voor onder andere schrijven, creativiteit en het ontwikkelen van lesmateriaal. Onderzoek naar AI in het kunstonderwijs laat zien dat docenten en studenten AI steeds vaker gebruiken als hulpmiddel voor bijvoorbeeld het genereren van ideeën, illustraties of concepten, al blijft de menselijke creativiteit daarbij volgens onderzoekers essentieel.
Job van Nuenen is docent aan de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht bij media-opleidingen. Hij heeft tot nu toe steeds gedacht: ‘Ik laat de studenten AI gebruiken, laat ze het maar gewoon proberen.’ Dat is hij nu bij het vak ‘creative coding’ aan het loslaten. Daar wil hij het gebruik van AI misschien wel verbieden.
Een sterke basis
‘Ik gaf mijn studenten alle basisinstructies en bronnen om code te leren, maar daarna waren ze vrij om bijvoorbeeld ook ChatGPT te gebruiken’, aldus Van Nuenen. ‘Dan keken we aan het eind van de week kritisch of de AI ook uitvoerde wat je had bedacht, met het idee dat de studenten dat dan aanpassen tot het product dat ze voor ogen hadden. In dat aanpassen liepen ze meestal totaal vast.’ Van Nuenen kwam tot de conclusie dat studenten zich toch eerst goed in de basis moeten verdiepen, voordat ze AI als gereedschap kunnen inzetten. ‘Ik wilde de studenten zelf laten ervaren dat werken met ChatGPT niet de meest efficiënte manier is om code te leren, maar het blijkt dat ze door het gebruik van AI eigenlijk de hele basiskennis mislopen.’
Jonge makers aan het woord
De meningen onder kunststudenten zijn aardig verdeeld. De een is een absolute tegenstander van AI, de ander vindt het een handig hulpmiddel. Zo ook Guido van Sark (26), student aan de opleiding Communication & Multimedia Design. ‘Voor mij is AI vooral een tool om even mee te sparren, voor spellingscontrole of om inspiratie op te doen. Ik heb een lichte vorm van dyslexie, dus daarom gebruik ik AI om mijn teksten te laten checken.’
Merle van Opijnen (22) studeert Allround Creative Concept Developer en probeert AI juist zo min mogelijk te gebruiken. ‘Dat doe ik vanwege het klimaat. Toch is er in mijn opleiding af en toe geen andere optie. Ik heb bijvoorbeeld een ontwerpmodel gemaakt voor winkels en daarna uitgewerkt met AI om het zo realistisch mogelijk te laten lijken.’ Wel bedenkt ze alle ideeën zelf door te sparren met klasgenoten.
Student Kunstgeschiedenis en Bouwkunde Rick van Weerdenburg (22) vermijdt AI ook zo veel mogelijk. ‘Ik laat geen afbeeldingen genereren en op Pinterest scroll ik snel door als ik iets tegenkom dat er AI-gegenereerd uitziet.’
Bente van Wijgerden (25) studeert Schilderkunst en gebruikt AI heel weinig. ‘Je moet je eigen hersenen blijven gebruiken en trainen. Het is alleen wel een handige sparringspartner. Dat is eigenlijk vergelijkbaar met hoe ik met een persoon zou brainstormen.’
Jasmijn de Vos (20) is student Mediavormgever en is ook tegen het gebruik van AI. ‘AI steelt van mensen, het kan niks origineels maken of precies maken wat jij in je hoofd hebt. AI voelt voor mij ontzettend passieloos.’
Bij sommige opleidingen wordt af en toe een workshop of les over AI gegeven. Bij een enkele studie wordt er een heel vak aan besteed en proberen de studenten ook dingen uit met AI. ‘Ik volgde in het eerste jaar het vak ‘Digitale Technieken’, waarbij we verschillende AI-technieken en bots gebruikten om te leren waarvoor je zoiets kan inzetten en hoe je het in je voordeel kan gebruiken’, vertelt Merle.
Zien studenten AI dan als iets handigs, of als een compleet doemscenario? Merle: ‘Ik vind het wel spannend dat er zoveel banen door AI worden overgenomen. Toch denk ik dat mensen altijd iets uniekers kunnen maken en met meer gevoel. Wel wordt het lastig om als creatieve maker op te boksen tegen de lage prijs van AI en zorgen voor een leefbaar salaris voor jezelf.
Guido ziet weinig gevaren, als het uiteindelijke ontwerp en de creatieve keuzes maar worden gemaakt door een menselijke ontwerper. ‘AI kan sommige taken makkelijker en sneller maken, waardoor er meer ruimte komt voor creatieve taken. Als je het slim inzet, kun je er juist voordeel uithalen en nieuwe mogelijkheden ontdekken.’
Bente denkt dat als je de juiste mensen vindt om je kunst te kopen, dat het dan wel goed komt. Zeker als het gaat om fysieke kunst, wat zij vooral maakt. ‘Na wat rondvragen kwam ik erachter dat best veel mensen nog fysieke kunst willen kopen, je moet alleen in de juiste cirkels terechtkomen.’ Meer lezen en zien over Bente en haar werk? Bekijk hier het portret.
AI-stagiairs
Voor studenten kan AI ook praktische gevolgen hebben tijdens hun studie. ‘Het risico bestaat dat er minder stagiairs worden aangetrokken, omdat hun taken gemakkelijker door AI worden uitgevoerd’, zegt Bots. ‘Maar een stageplek is voor een kunststudent een belangrijke plek om te leren.’
Bij de HKU wordt na de stage van een student de vraag gesteld of ze op hun stage iets zijn tegengekomen wat ze tekortschoten, wat ze op de opleiding kunnen leren. ‘We proberen juist het gesprek te voeren met studenten over wat ze zelf willen’, vertelt Van Nuenen. ‘Het heeft geen zin om het hele curriculum steeds om te gooien voor AI, want je blijft toch steeds achterlopen. Het is beter om te kijken naar wat de student wil en nodig heeft en samen een pakket aan skills samen te stellen.’
Hulpmiddel
Volgens Van Nuenen zitten er veel lagen in het gebruik van AI in creatief werk. ‘Je kan AI inzetten om heel snel een volledig beeld in een bepaalde stijl te genereren, maar je kan je afvragen wat dan de bijdrage van de mens als maker nog is geweest. Tegelijk kan door een opgeleide kunstenaar die met een visie iets aan het maken is, AI heel goed worden ingezet als gereedschap om sneller bij een resultaat te komen.’
Je kan AI ook wel vergelijken met Photoshop of een penseel. Het zijn namelijk allemaal creatieve hulpmiddelen. ‘We leiden mensen op om een artistieke visie te ontwikkelen’, zegt Van Nuenen. ‘Welk gereedschap ze dan gebruiken, is eigenlijk niet heel relevant. Photoshop is ook een programma dat door iemand anders gemaakt is en waar allemaal filters in zitten die je gebruikt om tot een bepaald beeld te komen. De maker combineert alle tools en het resultaat ontstaat vanuit een artistieke visie.’
Het wordt steeds lastiger om echt werk van AI te onderscheiden. Kun jij het verschil nog zien?
(Klik op de pijltjes om verder te kijken)
Arbeidsmarkt van de toekomst
Bij sommige creatieve beroepsgroepen wordt het werk bijna volledig overgenomen, bij anderen maar voor een deel. ‘Met name het werk van stemacteurs en vertalers wordt snel overgenomen door AI’, vertelt Bots. ‘Dan gaat het wel om klussen van minder hoge kwaliteit. De vertaling van literair werk wordt bijvoorbeeld nog wel gedaan door vertalers, omdat de stijl daarbij heel belangrijk is. Als er minder hoge eisen zijn aan stijl, zoals bij non-fictie, wordt dat werk sneller door AI uitgevoerd.’
Voor zzp’ers is het gevaar van AI het grootst. ‘Werkgevers dragen geen verantwoordelijkheid voor hen’, aldus Bots. ‘Voor vaste werknemers gaan ze wel op zoek naar andere klussen binnen het bedrijf, niet voor zelfstandigen.’ De CEO van NVIDIA, Jensen Huang, sloeg de spijker op zijn kop: ‘AI won’t take your job, but someone using AI will’ (AI neemt je baan niet over, maar iemand die AI gebruikt wel).
Verstoorde balans
Daarnaast is de toekomst van freelance kunstenaars onzeker, omdat zij vaak een gemengde praktijk hebben. ‘Dat is een mix van commerciële opdrachten binnen de sector en je eigen werk waar je je artistieke interesses in kunt stoppen’, zegt Bots. ‘Die balans is nu verstoord, omdat opdrachten die door AI vervuld kunnen worden, wegvallen als inkomstenbron.’
Voor studenten is dit ook een probleem. Van Nuenen vertelt dat veel studenten vroeger niet ‘bij de Albert Heijn’ hoefden te werken, omdat ze vanuit de studie een ‘skill’ meenamen die in de richting van hun toekomstige beroepenveld lag. ‘Ze werkten dan bijvoorbeeld als freelance editor voor een aantal dagen in de week’, aldus Van Nuenen. ‘Op die manier konden ze hun artistieke praktijk financieren om hun eigen, gemotiveerde werk te maken. Die verkoopbare skill verandert door AI in skills die verder weg komen te liggen van het gebied waar wij ze voor opleiden. Daar zit dus wel een uitdaging.’
Volgens van Nuenen vinden de meeste studenten die hij lesgeeft het gebruik van AI valsspelen. ‘Maar zij bekijken het vaak vanuit een aanname dat AI het hele beeld genereert. Dan ben ik het ergens wel met ze eens. Maar door die aanname zien ze vaak ook niet waar ze AI wel goed voor kunnen gebruiken; als hulpmiddel.’ Daarnaast spelen de ecologische, ethische en maatschappelijke impact ook een grote rol voor studenten. ‘Ze zijn zich enorm bewust van bijvoorbeeld de bias van ‘blanke, mannelijke figuren’ die in veel modellen zit.’
Mogelijke oplossingen
Of AI nu bepaalde taken van makers over gaat nemen of niet, de overheid kan op sommige vlakken ingrijpen. Een commissie van de Raad voor Cultuur brengt uiterlijk in juni of juli een advies uit met aanbevelingen voor zowel de creatieve sector als de overheid. De commissie onderzoekt wat AI concreet betekent voor de praktijk van makers en hoe beleid hierop kan inspelen.
Een van de mogelijke manieren waarop de overheid makers kan beschermen tegen AI, heeft journalist Birgit Donker pasgeleden in de NRC beschreven. Zij houdt een pleidooi voor een soort transitiefonds voor makers van wie de inkomsten teruglopen door AI. Ze verwijst naar de landbouw en vuurwerkbranche, waar werknemers ook worden gecompenseerd vanwege een grote transitie. Met een dergelijke vergoeding voor kunstenaars zouden ze zich eventueel kunnen om- of bijscholen.
Job van Nuenen vertelt dat er van alles aan het veranderen is in het werkveld van makers. ‘Dat is wel spannend en soms beangstigend, maar als kunstacademie leiden we op voor het hele artistieke proces, niet alleen de tooling. We kunnen ons goed naast de ontwikkelingen van AI plaatsen en onze studenten er kritisch naar laten kijken.’
AI verandert het werk van kunstenaars ingrijpend. Maar zolang er behoefte blijft aan visie, emotie en creativiteit, lijkt één ding zeker: het algoritme kan veel, maar het kunstenaarschap zelf is moeilijk te kopiëren.
Meer zien over dit onderwerp? Bekijk hier de explainer:
Foto’s door Carmen van de Brug
