De vaccinatiegraad komt de laatste jaren opvallend vaak terug in het nieuws. In grote steden, maar ook in kleinere gemeenten klinkt dezelfde vraag: waarom haken sommige ouders en jongeren af bij vaccinaties die jarenlang vanzelfsprekend waren? Het Rijkinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) spreekt van een ontwikkeling die aandacht vraagt. Tussen de werelden van cijfers, gevoelens, beleid en persoonlijke keuzes, speelt zich een debat af.

Het verhaal achter de vaccinatiegraad is complexer, dan in een zin is vast te leggen. Want naast een kleine groep overtuigde anti-vaxxers is er een veel grotere groep twijfelaars. Ouders en jongeren die wel willen begrijpen, maar verdwalen in tegenstrijdige informatie.

Van polio tot prikmoeheid

Het Rijksvaccinatieprogramma bestaat sinds 1957 en wordt internationaal gezien als een succes. Infectieziekten als polio, difterie en tetanus verdwenen grotendeels uit het dagelijks leven. Die winst werkt nu tegenstrijdig, zegt Alies van Lier, epidemioloog bij het RIVM. ‘Mensen zien de ziektes niet meer. Niemand kent nog iemand die is overleden aan polio. In de tijd dat dat wel zo was, dacht je geen seconde na over wel of niet vaccineren.’ Het is een bekend patroon in de epidemiologie: vaccinatiegraad daalt, uitbraken volgen en daarna herstelt het vertrouwen weer.

In de media overheerst het frame van “de dalende vaccinatiegraad”. Maar dat beeld is volgens Van Lier te eenzijdig. ‘Net voor de coronapandemie zagen we de deelname aan de bof, mazelen en rodehond (BMR) vaccinatie juist weer heel licht stijgen. Ik merk dat er in de berichtgeving veel nadruk licht op een “voortdurende daling” terwijl de meeste ouders nog steeds hun kind laten vaccineren. Al is de vaccinatiegraad natuurlijk wel lager dan in het verleden en zijn er ook grote verschillen tussen groepen.’

Cijfers over de vaccinatiegraad in Nederland zijn minder hard dan ze lijken. Volgens het Vaccinatiegraad Rijksvaccinatieprogramma Nederland, Verslagjaar 2025 van het RIVM blijkt dat sinds 1 januari 2022 vaccinaties alleen met persoonsgegevens worden geregistreerd als ouders en/of de jongere zelf hiervoor toestemming geven. Een deel van de vaccinaties komt daardoor anoniem binnen en kan niet goed worden meegeteld in officiële statistieken. Dit zorgt ervoor dat de vaccinatiegraad lager wordt gerapporteerd dan hij daadwerkelijk is.

Dat maakt beleid lastig. ‘Als je niet precies weet hoe hoog de vaccinatiegraad in een gemeente is, hoe bepaal je dan of je extra maatregelen neemt?’ zegt Van Lier.  Juist daarom werkt de overheid aan een wetswijziging om gegevensuitwisseling te verbeteren. In het wetsvoorstel Verzamelwet gegevensverwerking VWS  wordt onder meer gekeken naar een aanpassing van gegevensuitwisseling tussen uitvoerders van het Rijksvaccinatieprogramma en het RIVM.

 

In dit audiofragment hoor je Marit, 24 jaar oud, over wat zij vindt van vaccinaties

Angst, twijfel en het coronascharnierpunt

Waarom twijfelen mensen? Daar is niet één reden voor.  Angst voor bijwerkingen is een bekende factor. De coronapandemie heeft ook sporen achtergelaten. Een derde van de ouders met kinderen van 9 jaar of jonger zegt dat corona hun beeld van vaccinaties negatief heeft beïnvloed blijkt uit een onderzoek van EenVandaag waarbij 1600 ouders van kinderen tussen de 0 en 9 jaar werden ondervraagd. 12 procent zegt niet te geloven in het nut van vaccinaties.

Van Lier ziet dat terug in gesprekken en onderzoek: ‘Mensen vonden dat de coronavaccins te snel werden ontwikkeld. Terwijl alle stappen zijn doorlopen, alleen gelijktijdig in plaats van in fases die normaal achterelkaar plaatsvinden en met veel extra middelen.’ Daarnaast voelde een deel van de bevolking zich onder druk gezet door opgelegde maatregelen vanuit de overheid, bijvoorbeeld door toegangsbewijzen en beperkingen als je niet was gevaccineerd. Dat dwanggevoel werkt door, ook bij nieuwe of bestaande vaccinaties. Kelli Tiggelman van AJN Jeugdartsen Nederland, een wetenschappelijke vereniging van en voor jeugdartsen, vult dit aan met een belangrijke nuance: ‘Twijfel is niet hetzelfde als bewust weigeren. Soms spelen ook praktische redenen een rol, zoals tijdgebrek, logistieke problemen of onzekerheid over waar men met vragen terecht kan.’

Weg van het hokjesdenken

In rapporten als  Vaccinatie in de reformatorische gezindte en artikelen over Waarom hoger opgeleide ouders sceptisch zijn over vaccinaties, worden vaak specifieke groepen genoemd: religieuze gemeenschappen, antroposofische ouders, hoogopgeleiden die “denken het beter te weten”. Dat labelen kan averechts werken legt Tiggelman uit. ‘De persoon die tegenover je zit is nooit de hele groep. Als je met aannames een gesprek ingaat, is het gesprek eigenlijk al klaar.’ Zo noemt Tiggelman een voorbeeld van een ouder, die deel uitmaakte van de reformatorische gemeenschap en daarom niet leek te willen vaccineren, die vaccinatie weigerde omdat een buurkind na een prik was flauwgevallen. ‘Na uitleg bleek dat een toevallige reactie. Die ouder besloot alsnog te vaccineren.’

Van zenden naar luisteren

Tiggelman is kritisch op de traditionele manier van communiceren over vaccinaties in de media: vooral zenden, overtuigen en corrigeren. Volgens Tiggelman werkt dit juist tegenovergesteld. ‘Als iemand met zorgen binnenkomt en jij begint met “dat is onzin”, dan is het vertrouwen meteen weg.’ In plaats daarvan pleit Tiggelman voor een dialooggerichte aanpak: ‘het is belangrijk om eerst te luisteren naar de zorgen en ervaringen rondom vaccineren. Een twijfel mag er zeker zijn. Pas daarna ga je, met toestemming, informatie delen.’ Die aanpak sluit aan bij het RIVM-programma SocioVax, dat onderzoekt hoe sociale en gedragsfactoren vaccinatiekeuzes beïnvloeden en wat kan helpen om deelname te vergroten.

 

In dit audiofragment ga ik in gesprek met Marit 
over het bespreken van twijfels met een arts en mensen in haar omgeving

Jongeren en rolmodellen

Deelname aan een vaccinatie of bevolkingsonderzoek kan stijgen als er herkenbare, persoonlijke verhalen rondgaan die het onderwerp bespreekbaar maken. Een bekend voorbeeld is het zogeheten “Emma Heesters-effect” wat werd benoemd door de behandelend arts van Emma Heesters in de talkshow Eva rondom deelname aan het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker. Op sociale media deelde Emma Heesters veel over haar traject en zette zij haar volgers ook aan om zich te laten screenen en vaccineren. ‘Voor jongeren kan zo’n persoonlijk verhaal van een voorbeeld zoals Emma enorm krachtig werken. Het hoeft niet bij iedereen krachtig te werken, daarom moet je blijven vragen: wat heb jij nodig?’, aldus Tiggelman.

Media, desinformatie en vertrouwen

Desinformatie, het doelbewust verspreiden van misleidende informatie, verspreidt zich snel via sociale media. Beide experts zijn kritisch op de manier waarop media vaak uitsluitend focussen op problemen en dalingen. Dat doet geen recht aan het grotere plaatje waarbij het merendeel van de ouders nog steeds hun kind laten vaccineren. Er zijn veel initiatieven gericht op verbetering. Zo is er in Breda volgens het Brabants Dagblad veel animo voor prikuurtjes. Dit is een laagdrempelig en informeel prikuurtje in de wijk waarbij inwoners hun kinderen kunnen laten vaccineren. In zes weken tijd werden er maar liefst 65 vaccinaties toegediend voor het Rijksvaccinatieprogramma.

Informatie over vaccinaties is transparant en ruim beschikbaar, maar juist die overvloed kan verlammend werken. Tiggelman vergelijkt het met een trein: ‘Je stapt ook in zonder precies te weten hoe alles werkt. Je vertrouwt erop dat het systeem klopt.’ Volgens Tiggelman is de vraag niet hoeveel informatie beschikbaar is, maar welke informatie iemand nodig heeft om een goed geïnformeerde keuze te maken.

In dit audiofragment ga ik in gesprek met Marit
over het beeld van vaccinaties in de media en het “Emma Heesters-effect”

Verplicht vaccineren? Geen simpele oplossing

Regelmatig klinkt de roep om vaccinaties verplicht te stellen, bijvoorbeeld in de kinderopvang. In de politiek is daar debat over en zijn er voorstellen van de VVD en D66 geweest om kinderopvang meer ruimte te geven om ongevaccineerde kinderen te weigeren. Van Lier en Tiggelman zijn terughoudend hierover. ‘Zelfs met een verplichting kun je uitbraken niet volledig voorkomen,’ zegt Van Lier. ‘Kinderen krijgen sommige vaccins pas na hun eerste levensjaar. Op opvanglocaties zijn daarom altijd ongevaccineerde kinderen. Ook met een vaccinatieplicht.’

In 2025 is het vaccinatieschema in Nederland veranderd. Prikmomenten schuiven op, om kinderen op het juiste moment optimaal te beschermen. De vaccins blijven hetzelfde.

Van Lier herkent dat wijzigingen soms onbedoeld argwaan kunnen oproepen. ‘Sommige ouders kunnen denken: moet het aangepast worden? Was het eerst dan niet goed?”. Dat kan mogelijk ook weer achterdocht triggeren’, aldus Van Lier.

 

In dit audiofragment hoor je Marit 
over wat zij vindt van vaccinaties verplicht stellen en benoemt zij oplossingen.

 

Meer dan een medische kwestie

Het beeld van simpelweg een voortdurend dalende vaccinatiegraad doet geen recht aan de werkelijkheid. De meeste ouders laten hun kind nog steeds vaccineren. De situatie is complex, gelaagd en sterk afhankelijk van context. Twijfel over vaccinaties ontstaat door een combinatie van factoren, zoals zorgen over veiligheid, afnemend vertrouwen, praktische belemmeringen en een overvloed aan (des)informatie.

Vertrouwen in vaccinaties kan niet alleen worden afgedwongen met cijfers. Het vraagt om tijd, luisteren, erkenning en een aanpak die ruimte laat voor nuance.

Misschien ligt de sleutel niet in harder roepen dat het misgaat, maar juist in laten zien wat er wel goed gaat en in gesprek blijven met ouders en jongeren, zonder hen te reduceren tot statistieken.

 

 

Wat kun je doen?
Twijfel je over vaccinaties voor jezelf of je kind? Betrouwbare, onafhankelijke informatie is beschikbaar en een gesprek kan zonder verplichting.

• Kijk voor meer informatie op rijksvaccinatieprogramma.nl
• Voor vragen kun je altijd terecht bij de arts of verpleegkundige van je consultatiebureau, Centrum voor Jeugd en Gezin of GGD in je regio.
• Op vaccinaties.steffie.nl vind je informatie in eenvoudige taal.
• Heb je twijfels over vaccineren?
Dan kun je ook bellen naar de Twijfeltelefoon:
088 – 7 555 777

Twijfel en vragen horen erbij, maar een open gesprek met professionals die luisteren helpt om tot een goed geïnformeerde keuze te komen.

Verantwoording:

Dit artikel is samengesteld op basis van deskresearch, gesprekken met experts en interviews. Feiten en cijfers zijn afkomstig uit rapporten en publicaties van onder andere het RIVM en het Rijksvaccinatieprogramma en zijn gecontroleerd. Marit, de jongere die in de audiofragmenten aan het woord komt is zonder achternaam en niet herkenbaar in beeld opgenomen om haar privacy te beschermen. Haar bijdrage is vooraf besproken en met haar toestemming gepubliceerd.

Instagram story:

Gemaakt met Canva

LinkedIn bericht:

Gemaakt met Canva