In een reclamevideo van de overheidscampagne Drugs raakt ons allemaal (Rijksoverheid) werd op dinsdag 13 oktober gewaarschuwd voor de schadelijke gevolgen van drugs. Hierin wordt geclaimd dat elk pilletje schadelijk is voor de gezondheid. (‘Elk pilletje is schadelijk’). In deze factcheck onderzoek ik of deze uitspraak klopt. Hiervoor sprak ik met prof. dr. Toine Pieters, hoogleraar aan de Universiteit Utrecht die onderzoek doet naar de geschiedenis van geneesmiddelen en drugs. Ook sprak ik met Lars van Driel, directeur van EHBDD (Eerste Hulp Bij Drank en Drugsongevallen). Deze organisatie richt zich op het herkennen van en handelen bij incidenten waarbij alcohol of drugs een rol spelen.
Gezondheidsrisico’s van MDMA
Dat XTC gezondheidsrisico’s met zich meebrengt is algemeen bekend, maar blijkt ook uit het rapport Acute effecten van ecstasy van het Trimbos-instituut. De Mogelijke complicaties zijn vaak oververhitting, een gevaarlijk laag natriumgehalte in het bloed en problemen met het hart. In ernstige gevallen kan drugsgebruik leiden tot orgaanschade of zelfs tot overlijden.
De risico’s verschillen per persoon en situatie. Ook de hoeveelheid MDMA en de samenstelling van een pil spelen een rol. Egberts benadrukt dat xtc-pillen niet altijd dezelfde stoffen of dosering bevatten. ‘De ene persoon reageert daar heftiger op dan de andere’, zegt hij. Volgens hem hangt de kans op schade dus zowel af van het middel wat er in de pil zit, als van de gebruiker zelf. Wat volgens Lars van Driel ook een grote rol speelt, zijn de omstandigheden waarin iemand XTC gebruikt. ‘ De mentale kant is ook erg belangrijk. Op het moment dat bijvoorbeeld je relatie net uit is, kan dit meespelen in hoe je hersenen op de drugs reageren.’ Vaak zijn de gevallen waarin het misgaat dan ook een combinatie van meerdere factoren.
Wat blijkt uit onderzoek?
Een onderzoek van Vizeli en Liechti uit 2017 onderzocht eenmalige MDMA-toediening bij 166 gezonde proefpersonen. De deelnemende proefpersonen kregen onder gecontroleerde medische omstandigheden elk 75 of 125 milligram MDMA (werkzame stof in XTC) toegediend. Bij een deel van de deelnemers stegen de bloeddruk, hartslag en lichaamstemperatuur. Maar traden er geen ernstige of ongewenste gebeurtenissen op tijdens de onderzochte sessies. Dit bewijst natuurlijk niet dat xtc-gebruik veilig is. De deelnemers die meededen waren gezond, de dosering was bekend en werden zij medisch gecontroleerd. De resultaten zijn daarom niet zomaar te vertalen naar gebruik op een festival.
Ook onderzoek naar beginnende gebruikers geeft geen volledig eenduidig beeld. In de Nederlandse studie van Schilt en collega’s uit 2007 werden er kleine veranderingen gevonden op onderdelen van het verbale geheugen bij beginnende gebruikers. Deze deelnemers hadden een hoeveelheid gebruikt van 3,2 pillen. De meeste deelnemers gebruikten echter minder pillen. Toch bleven de geheugenscores binnen het normale bereik. Een andere studie van Jager en collega’s uit 2007 vond bij beperkt gebruik geen aantoonbare nadelige effecten op de onderzochte cognitieve functies. Deze onderzoeken bewijzen dus niet dat één pil bij iedereen blijvende hersenschade veroorzaakt.
Hoe groot is de kans op schade?
Volgens Van Driel van EHBDD is er onvoldoende wetenschappelijk bewijs voor de bewering dat iedere pil bij iedere gebruiker aantoonbare schade veroorzaakt. Wel kan ook eenmalig gebruik ernstige gevolgen hebben. Zo verwijst hij naar een onderzoek van de heer Van Amsterdam en collega’s uit 2020. Daarin werd de kans op een matig tot ernstig acuut gezondheidsincident geschat op ongeveer één per 900 gebruikte pillen in Nederland.
Dit cijfer is een schatting op basis van de geregistreerde incidenten en aannames over het totale gebruik. Het is geen rechtstreeks gemeten kans voor één persoon of één specifieke pil. De auteurs benadrukken bovendien dat er weinig gegevens beschikbaar zijn over de gezondheidsrisico’s van xtc-gebruik. (Van Amsterdam, Pennings en Van den Brink, 2020)
Professor Egberts vindt de claim eveneens te ongenuanceerd. ‘Je kunt nooit zeggen dat elke pil bij elke persoon ook daadwerkelijk schadelijke effecten zal brengen’, zegt hij. Hij benadrukt wel dat ernstige gevolgen mogelijk zijn, maar maakt onderscheid tussen een risico en schade die daadwerkelijk optreedt. Lars van Driel formuleert de waarschuwing daarom nauwkeuriger: ook één xtc-pil kan ernstige gezondheidsschade veroorzaken, maar het is niet aangetoond dat iedere pil bij iedere gebruiker daadwerkelijk schade veroorzaakt.
Conclusie
De geraadpleegde onderzoeken en beide deskundigen laten zien dat xtc gezondheidsrisico’s met zich meebrengt. Ook eenmalig gebruik kan ernstige, soms blijvende gevolgen hebben. De beschikbare onderzoeken bewijzen echter niet dat ieder afzonderlijk pilletje bij iedere gebruiker daadwerkelijk schade veroorzaakt. Naar mijn mening is deze uitspraak te absoluut geformuleerd. Wel is de claim als waarschuwing voor de risico’s van xtc eningszins begrijpelijk. Als wetenschappelijke bewering dat ieder pilletje gegarandeerd schade veroorzaakt, wordt deze dus niet onderbouwd door het beschikbare bewijs. Risico op schade is namelijk niet hetzelfde als schade die bij iedereen daadwerkelijk optreedt.
