ZEIST – Het is maandagavond wanneer de bibliotheek op de markt in Zeist zich vult met leergierige bezoekers die stuk voor stuk benieuwd zijn naar het vrijheidscollege dat vanavond wordt gegeven door Zoë Papaikonomou, schrijver, onderzoeksjournalist en mediadeskundige. Vanavond gaat ze het hebben over hoeveel macht de journalistiek in onze samenleving heeft, en hoe zowel de nieuwsconsumenten als de journalisten hier het best mee om kunnen gaan.

Geschreven door: Jonna Truijman

Wanneer de bezoekers hun plek hebben gevonden in de rijen stoelen tussen de boekenkasten, wordt het college geopend. Het geroezemoes van het publiek verandert in rustgevende pianomuziek, waarna een zingende stem de ruimte tussen de boeken vult. Lynn beweegt zich al zingend door de rijen stoelen naar voren en begint de avond met het nummer ‘Something Inside So Strong’. Het protestlied, geschreven door Labi Siffre gaat over de apartheid in Zuid-Afrika.

Vrijheidscolleges

Na applaus van het publiek zet Lynn zich neer op een stoel in de voorste rij en loopt Marleen Stein naar voren, zij is een moderator bij het vrijheidscollege en zorgt ervoor dat het gesprek vanavond in goede banen verloopt. “Waar denkt u aan bij het woord vrijheid?’’ vraagt ze aan het publiek. Al snel komen er vanuit de zaal verschillende antwoorden naar voren: de eerste keer zonder jas fietsen in de lente, Nelson Mandela, “Het feit dat deze colleges gegeven kunnen worden”, antwoordt een man in de tweede rij.

Een mooie overgang naar het volgende onderwerp vindt Marleen, namelijk de vier vrijheden van Roosevelt, de vrijwaring van angst, de vrijwaring van gebrek, de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van godsdienst. Deze vrijheden zouden volgens de Amerikaanse president Roosevelt voor iedereen ter wereld moeten gelden, maar toch is dit niet voor iedereen vanzelfsprekend. Vrijheidscolleges zoals deze worden door het hele land georganiseerd, op festivals, in theaters en vanavond in de bibliotheek in Zeist, en dit allemaal met hetzelfde doel: met elkaar in gesprek gaan over vrijheid.

De macht van taal

“Onze spreker van vanavond ken ik vooral door de boeken die zij heeft geschreven, door haar podcast en door haar Instagram-berichten waarin ze nieuwskoppen met een paarse pen verbetert”, vertelt Marleen. Onder applaus van het publiek loopt Zoë naar voren, waar ze haar plaats naast het scherm inneemt.

“Ik ga jullie meenemen in macht” verklaart ze aan het publiek, die aandachtig luistert naar wat ze te vertellen heeft. Als journalist is Zoë vooral bezig met de macht die in taal zit, ook is ze zich bewust van de rol die journalisten hierin spelen. “Taal is niet neutraal”, legt ze uit. “Journalisten geven vorm aan een maatschappelijk debat door hoe ze dingen verwoorden. Dit heet definitiemacht.” Op het scherm laat ze enkele voorbeelden van die definitiemacht zien, in de vorm van nieuwskoppen. Dezelfde koppen die ze op haar Instagram belicht en verbetert.

Het publiek doet enthousiast mee, Zoë laat een nieuwskop zien en vraagt aan de zaal waar het hier misgaat. De bezoekers maken opmerkingen, stellen vragen, reageren op elkaar en lachen. Dat laatste valt op, ondanks dat het een behoorlijk serieus onderwerp is, laat Zoë ruimte over voor wat gegrinnik en luchtigheid tussendoor. “Humor is heel belangrijk”, zegt ze, “Het is niet alsof ik me verplicht voel om grappen te maken, want we hebben het wel degelijk over hele serieuze onderwerpen. Maar het is soms ook dat een kop zo absurd is, dat je je niet kunt voorstellen hoe het in de krant is gekomen. Daar moet je dan gewoon om lachen.”

Actief publiek

Die interactie tussen publiek en spreker is waar de vrijheidscolleges om draaien, zegt Lisanne Bervoets, codirecteur van de Vrijheidscolleges. “Het zijn niet zomaar lezingen, het zijn colleges waar je juist als publiek heel erg mee mag praten. Dat is voor onze sprekers belangrijk, maar ook voor ons als organisatie belangrijk dat we weten wat er leeft. Als er verschillende meningen of ideeën zijn dat je dan met elkaar in gesprek kan gaan. Hierdoor ga je toch anders naar dingen kijken, en krijg je nieuwe perspectieven. Dus niet alleen de spreker kunnen inspireren maar ook het publiek zelf. Dat gesprek over de verschillende kanten van vrijheid is iets wat wij heel belangrijk vinden.”

Machten controleren

Waarom is het nou zo belangrijk dat mensen zich bewust zijn van hoe serieuze onderwerpen zoals bijvoorbeeld asiel worden neergezet in de media en welke rol taal daarin speelt? “Ik denk dat het heel belangrijk is dat mensen goed en kritisch lezen. En dat zij ons als journalisten kunnen corrigeren en controleren. Wij hebben zelf definitiemacht, maar te weinig machten die ons weer controleren. Het is goed als nieuwsconsumenten ons scherp kunnen houden.”

Wanner Zoë is uitgepraat, komt Marleen weer naar voren. “Zijn er vragen voor Zoë?”  Het is een paar seconden stil in de zaal maar uiteindelijk gaat er toch een hand de lucht in. Marleen gooit een oranje praatdoos naar de vrouw op de vijfde rij. Het publiek is nu goed los; de praatdoos zwiert door de lucht van vraag naar vraag tot de tijd helaas op is. “Hoe kijk jij naar de toekomst van de journalistiek?” luidt de laatste vraag. “Ik ben optimistisch”, antwoordt Zoë. “Er zijn genoeg jonge journalisten die het anders willen doen, die goed om willen gaan met die definitiemacht.”

Na een groot applaus voor Zoë en de organisatie druipt de bibliotheek weer langzaam leeg, het publiek heeft na vanavond veel om over na te denken.

In deze reportage van Noa Maat kom je erachter hoe de tweede avond van de vrijheidscolleges is verlopen. Kom erachter hoe vrijheid en macht samen spelen in de journalistieke taal en hoe de consument hiernaar kijkt.