ZEIST – Op 20 mei is het Wereld Bijendag, een dag waarop wereldwijd aandacht wordt gevraagd voor bijen en andere bestuivende insecten. Veel bijensoorten hebben het moeilijk door onder meer klimaatverandering, veranderingen in het landschap en de opkomst van de Aziatische hoornaar. Maar hoe staat het ervoor met de bijen in Zeist?

Door: Stijn van Asselt

Aziatische hoornaar zorgt voor problemen

Zeistenaar Gerard van Kouwen merkt de gevolgen van dichtbij. Vorig jaar verloor hij zelf een volledig bijenvolk door aanvallen van de Aziatische hoornaar. ‘Vorig jaar heeft bijna de helft van de bijenvolken het niet overleefd,’ vertelt hij.  De insecten hangen volgens hem regelmatig voor bijenkasten om wachtende bijen aan te vallen zodra die naar buiten vliegen. Vooral later in de zomer levert dat problemen op, omdat de nesten dan uit duizenden hoornaars kunnen bestaan. ‘Als je daar niets aan doet, hebben bijen bijna geen kans meer,’ legt de imker uit.

Vrijwilligers van de Nederlandse Bijenhouders vereniging (NBV) in Zeist proberen daarom nesten van de hoornaar op te sporen. Vorig jaar werden tientallen nesten gevonden in de gemeente.

Discussie over aanpak

Ondertussen is er discussie over de manier waarop de Aziatische hoornaar moet worden aangepakt. De provincie Utrecht gaf eerder aan te willen stoppen met het verwijderen van nesten. Later werd dat besluit deels teruggedraaid na kritiek van vrijwilligers en politieke partijen. Van Kouwen benadrukt dat het daarbij niet gaat om het volledig laten verdwijnen van de soort. ‘Uitroeien lukt niet,’ zegt hij. ‘Het gaat erom dat je het beheerst, zodat het probleem niet groter wordt.’

Wilde bijen hebben andere problemen

Volgens Leon Marshall, onderzoeker van bestuivers bij Naturalis, is het belangrijk om onderscheid te maken tussen honingbijen en wilde bijen. Imkers richten zich vooral op honingbijen, terwijl Nederland daarnaast nog ongeveer 350 soorten wilde bijen telt. ‘Voor de meeste wilde bijensoorten ziet het beeld er slecht uit,’ zegt de Nieuw-Zeelander.

Ongeveer de helft van die soorten staan op de Nederlandse Rode Lijst van bedreigde diersoorten.  Wilde bijen hebben niet zozeer last van de Aziatische Hoornaar, maar vooral van veranderingen in het landschap. Door intensieve landbouw verdwijnen plekken waar bijen voedsel kunnen vinden of nesten kunnen bouwen. Daardoor worden leefgebieden steeds kleiner.

‘Bijen hebben plekken nodig waar voedsel en nestplaatsen dicht bij elkaar liggen,’ legt Marshall uit. ‘Door veranderingen in het landschap verdwijnen die geschikte gebieden.’ Klimaatverandering en pesticiden spelen een grote rol, al verschillen de effecten per soort. Vooral extreme weersomstandigheden, zoals hittegolven of plotselinge kou, kunnen lokaal invloed hebben op populaties.

Meer groen, minder stenen

Volgens Van Kouwen kunnen inwoners van Zeist zelf ook helpen. Hij ziet dat veel tuinen steeds verder ‘verstenen’, terwijl bloemen en planten juist belangrijk zijn voor bijen en andere bestuivers. ‘In veel tuinen zie je meer tegels en minder groen,’ vertelt de imker. ‘Terwijl bijen juist plekken nodig hebben waar genoeg bloemen staan.’

Marshall sluit zich daarbij aan. Volgens hem kunnen inwoners al helpen door meer inheemse bloemen te planten en minder zaden met pesticiden te gebruiken. Ook simpele aanpassingen, zoals een stukje zandgrond of een bijenhotel, kunnen helpen. ‘Veel wilde bijen leven solitair,’ zegt hij. ‘Dat betekent dat één bij haar eigen nest bouwt, in plaats van in een grote bijenkorf te leven zoals veel mensen denken.’

Belang voor natuur en voedsel

Wilde bijen spelen volgens de onderzoeker een belangrijke rol in ecosystemen. Ze bestuiven niet alleen bloemen, maar ook gewassen zoals appels, aardbeien en blauwe bessen. ‘Zelfs als er honingbijen aanwezig zijn, zorgen wilde bijen vaak voor betere bestuiving en hogere opbrengsten.’ Marshall benadrukt dat bestuivers niet alleen goed zijn voor biodiversiteit, maar ook voor voedselproductie. Als populaties blijven afnemen, kan dat gevolgen hebben voor natuur én landbouw.

Hoopvolle ontwikkelingen

Toch ziet de bijenexpert ook positieve ontwikkelingen. Volgens hem zetten steeds meer gemeenten en inwoners zich in voor biodiversiteit. Hij noemt onder meer de Nationale Bijenstrategie, waarbij gemeenten proberen meer voedsel- en nestplekken voor bijen te creëren. ‘Steeds meer mensen leren over wilde bijen en willen daar iets aan doen,’ zegt hij. ‘Dat geeft hoop.’

Tegelijkertijd blijft de situatie volgens hem ingewikkeld. Nederland is sterk verstedelijkt en kent intensieve landbouw, waardoor natuur onder druk blijft staan. ‘Op lokaal niveau zie ik veel positieve beweging,’ zegt Marshall. ‘Maar wereldwijd blijven klimaatverandering en biodiversiteitsverlies grote uitdagingen.’