AMERSFOORT- Op de bovenste verdieping van een café in Amersfoort vond op woensdagavond 14 mei een filosofisch groepsgesprek plaats met zo’n vijftien deelnemers. Twee uur lang werd er gesproken over één centrale vraag: moet je consequent zijn? In het Filosofisch Café gaat het niet om het vinden van één juist antwoord, maar om het onderzoeken van verschillende meningen en aannames. Gespreksleider Bart Mutsaers noemt dat een zoektocht naar een “lokale waarheid”: een waarheid die alleen binnen het gesprek van dat moment bestaat.
Op locatie staan stoelen en banken opgesteld die richting een groot vel papier kijken. Twee grote ramen kijken uit op de straat beneden en aan de muur hangen platen naast een boekenkast. Rond 19:15 uur is het nog rustig, maar rond 19:50 uur lopen steeds meer deelnemers binnen.
Het Filosofisch Café, ook wel Café Filo genoemd, is een vrije vorm van een socratisch gesprek. Deelnemers kiezen samen een vraag die centraal staat en bespreken die aan de hand van alledaagse voorbeelden. Het doel is niet consensus, maar het onderzoeken van denken en redeneren. Het concept bestaat sinds 1992 en wordt in Amersfoort begeleid door Bart, die het al meer dan tien jaar organiseert.
“Omdat ik vind dat er tegenwoordig heel slecht wordt nagedacht,” zegt Bart. “Met deze filosofische avonden probeer ik mensen echt te bevragen op: wat zeg je nou? Wat denk je nou? En hoe kom je daarbij?”
De groep kiest deze avond voor de vraag of je consequent moet zijn. De aanleiding is een situatie waarin iemand een huis koopt en daardoor overweegt te stemmen op een politieke partij waar hij inhoudelijk niet volledig achter staat, maar die financieel beter is.
Tijdens het gesprek ontstaan verschillende reacties. Er worden vooral voorbeelden gegeven over wat consequent zijn nou eigenlijk echt inhoudt en er wordt vaak wat afgehaakt van de hoofdvraag. Toch keert de groep steeds terug naar de hoofdvraag. Bart schrijft tijdens het gesprek de kernwoorden en voorbeelden op het grote vel papier met rode, groene en paarse stiften.
Iedereen neemt deel aan het gesprek. Soms spreken twee deelnemers met elkaar, terwijl de rest luistert. Daarna mengt de groep zich weer in de discussie. De sfeer blijft rustig, ondanks de verschillen in mening.
Bezoeker Gijs komt af en toe naar de bijeenkomsten. Volgens hem zit de waarde vooral in de manier van denken die wordt uitgelokt. “Omdat je op zo’n avond heel erg lekker op een andere manier met je hoofd moet werken dan in een normaal gesprek,” zegt hij. “Ik vind het een soort van geestelijke oefening om gewoon anders na te denken dan normaal.”
Volgens Gijs ontstaat er in de groep een bijzondere dynamiek doordat onbekenden open met elkaar in gesprek gaan. “Het zijn maar twee uurtjes op de avond, maar je deelt eventjes een leuke hersenkraker,” zegt hij. “En samen kom je misschien tot een antwoord.” En dat antwoord blijft volgens hem tijdelijk en situatie gebonden. “Het is de waarheid van deze avond in deze ruimte,” zegt hij. “En het is niet dé waarheid.”
Volgens Bart is dat precies wat filosoferen onderscheidt van een gewoon gesprek. Het gaat niet om het uitwisselen van meningen, maar om het doorvragen naar aannames. “Filosoferen gaat de diepte in,” zegt hij. “Die vraagt: waarom vind je dit dan? En in een normaal gesprek met je vrienden doe je dat niet.” Door dat doorvragen veranderen deelnemers volgens hem regelmatig van inzicht, of gaan ze in elk geval anders denken over hun eigen standpunten. “Ik heb wel vaker meegemaakt dat ze beginnen met ja te zeggen en anderhalf uur later zeggen ze toch nee. Dat vind ik dan winst”, vertelt hij.
Tegen het einde van de avond, rond 21:40 uur, is de centrale vraag nog steeds niet definitief beantwoord. Wat betekent het om consequent te zijn, en wanneer is het geoorloofd om daarvan af te wijken? De groep komt niet tot één conclusie. Toch lijkt dat niet het doel van de avond. De waarde zit volgens deelnemers en gespreksleider vooral in het proces zelf: het blijven bevragen van vanzelfsprekende ideeën. Zoals een deelnemer het samenvat: “Deze avond en vraag heeft mijn bewustzijn vergroot.”
