De steenuil is recent uitgeroepen tot vogel van het jaar 2026. Het gaat slecht met deze vogelsoort, vandaar dat er dit jaar wat extra aandacht voor is. Bioloog en Vogelaar Luc de Bruijn vertelt over de steenuil in Nieuwegein, hoe de omgeving slecht is voor de steenuil en wat het zo moeilijk maakt om te overleven voor de vogelsoort.

De steenuil staat dit jaar centraal omdat het al jaren slecht gaat met de soort. Ze kiezen elk jaar een andere vogel, en meestal zijn dat soorten die hard achteruitgaan. Mensen denken soms: “Ja maar, ik zie ze toch genoeg, hoe kan het zo slecht gaan?” Dat was bij de huismus ook zo. Terwijl de populatie daarvan ondertussen met zo’n veertig procent afgenomen is. Bij de steenuil zie je hetzelfde patroon. Het gaat al heel lang de verkeerde kant op.

Inrichting te netjes

Het heeft alles te maken met hoe Nederland is ingericht. Er zijn bijna geen rommelige hoekjes meer. Steenuilen leven van insecten, kevers, regenwormen en muizen. Daarvoor heb je plekken en ruimtes nodig waar niet alles strak is aangeharkt. Maar wij ruimen alles op. Het land is schoon, alles is netjes, en dat is funest voor dit soort vogels.

Steenuilen broeden vaak in knotwilgen of onder oude fruitbomen, maar die worden tegenwoordig ook geschoond of weggehaald. Boomholtes verdwijnen, en de mogelijkheden voor de steenuil om zich voort te planten daarmee ook.

Steenuil als graadmeter van landschap

De steenuil is niet per se bijzonder, zeker niet in vergelijking met andere uilen. Maar het is wel een goede indicator: waar het goed gaat met de steenuil gaat het goed met het landschap. En waar hij verdwijnt, zegt dat iets over hoe wij met onze omgeving omgaan.

Je ziet dat de steenuil landelijk nog voorkomt in gebieden als de Achterhoek en Twente. Daar zitten er nog relatief veel. In deze regio, rond Nieuwegein, zijn ze er nog wel, maar niet meer zoals vroeger. Dat zegt veel over hoe het landschap hier is veranderd.

Nog nauwelijks ruimte voor steenuil in Nieuwegein  

In Nieuwegein zelf voelt de steenuil zich nauwelijks nog thuis. In de stad zelf kom je ze helemaal niet tegen. Je moet dan naar de buitengebieden gaan, bijvoorbeeld het groengebied tussen Nieuwegein en IJsselstein in. Daar en aan de oostkant van Nieuwegein zijn ze nog wel, maar het zijn er nog weinig.

Aan de westkant van Nieuwegein worden nu plannen gemaakt voor een nieuwe woonwijk, helemaal niet ideaal voor de steenuil. Die omgeving is verarmd. Minder voedsel, minder structuur, dus de kans is groot dat steenuilen daar helemaal verdwijnen.

Hoewel het jammer is dat de omgeving hier niet ideaal is voor de soort, zal Nieuwegein geen sleutelrol spelen in het herstel. Het is hier namelijk al te verstedelijkt. Nieuwegein en IJsselstein kunnen de populatie niet dragen. Het hertel zal vanuit landelijke gebieden zoals de Achterhoek moeten komen.

Misschien krijgen we gezamenlijk het inzicht dat het anders moet, en dan kan het hier nog een beetje toenemen. We zullen dan struikjes moeten laten staan, ruigtes laten ontstaan.

Kun je zelf de steenuil redden?

Bewoners kunnen zelf weinig doen, die acties zijn allemaal te kleinschalig voor het redden van de steenuil, ze komen daar toch niet op af. Het gaat vooral om agrariërs en om de inrichting van grotere gebieden. De gemeente kan overigens wel degelijk een verschil maken. Bijvoorbeeld door het anders inrichten van industriegebieden, en omgevingen aanpassen.

Het is vooral een kans, de uitroeping tot vogel van het jaar. Het moet namelijk niet alleen om de vogel gaan, maar om de hele omgeving. Als we die niet veranderen, red je het nooit alleen met die ene soort. De steenuil laat ons zien dat we anders met ons landschap moeten omgaan. Minder netjes, minder strak, en minder volgebouwd- zoals hier in Nieuwegein. Want juist in de rommel zit het leven.’