Konijnen, een onderwerp dat ruim tien minuten besproken werd aan tafel bij Tijd voor Max op 9 april. Dierengedragsdeskundige Josine Warnier is aan het woord over haar nieuwe boek waarin zij schrijft over fouten die gemaakt worden en misverstanden tussen konijnen en baasjes. Het belangrijkste onderwerp voor haar hier is het alleen houden van konijnen, dit is volgens haar erg slecht voor het dier. Ze hebben een maatje nodig.

Dan volgt haar uitspraak: ‘Konijnen kunnen heel verdrietig zijn als een maatje is overleden.’

Oordeel: grotendeels gefundeerd

Warnier vertelt ons verder over rouw bij konijnen. ‘Ze kunnen ook wekenlang verdrietig blijven en slecht eten. Ik zou bijna zeggen: Je kan beter geen enkel konijn houden.’
Maar voelen dieren emoties wel net zoals mensen? Dit is een veelbesproken vraagstuk bij dierenartsen en in de wetenschappelijke literatuur. 

Deze factcheck is uitgevoerd op basis van beschikbare informatie op de datum van publicatie.

Wat is verdriet?
Om begrip te krijgen van emotie en verdriet bij een dier, kijk ik eerst wat wij eigenlijk weten van de emotie zelf. Wat is verdriet? Een studie uit 2018 van vier onderzoekers verbonden aan Braziliaanse universiteiten doet een poging tot systematische omschrijving van dit begrip. Zij omschrijven verdriet niet alleen als gevoel, maar ook als biologisch en gedragsmatig systeem. Dit zit in de natuur. En iets anders belangrijks dat genoemd wordt: verdriet is een subjectief gevoel.

Dieren en emotie
Uiteraard is er niet alleen wetenschappelijk onderzoek naar mensen verdriet, maar ook naar dat van dieren. Twee Amerikaanse onderzoekers verbonden aan de University of Southern Mississippi maakten een overzicht van wat er nu bekend is van verschillende opvattingen over emotie bij dieren. Hun conclusie: dieren hebben emoties, daar is geen twijfel over mogelijk.

Universitair Docent – Dier in Wetenschap & Maatschappij, Marjan van Hagen bevestigt dit beeld. Volgens haar is er steeds meer bewijs dat dieren emoties ervaren. ‘De gevoelswereld van zoogdieren is gestoeld op dezelfde emoties, die via dezelfde banen en hersengebieden worden verwerkt.’

Maar emoties zijn moeilijk te definiëren en meten. Gezien er geen toegang is tot subjectieve ervaring bij dieren, kunnen wetenschappers ook niet bevestigen dat dit vergelijkbaar is met de menselijke ervaring van emoties. In gesprek met Eline Teygeler, gedragstherapeut voor dieren, komen we meer te weten over hoe we de term “verdriet” bij een konijn kunnen opvatten. ‘We weten dat ze emoties ervaren, maar de vraag blijft hoe ze die emoties ervaren en of dat hetzelfde is als bij ons?’ Exact weten wat een dier denkt kunnen we namelijk niet, vertelt ze. ‘We kunnen het tenslotte niet vragen aan een dier.’

Antropomorfisme
We kunnen dus alleen gedrag van dieren interpreteren door onze menselijke bril. Een risico bij deze interpretaties is antropomorfisme. Deze term komt regelmatig voor in de wetenschap. Antropomorfisme is simpel gezegd het ‘vermenselijken’ van dierlijk gedrag. Volgens een studie uit 2022 van drie onderzoekers verbonden aan Italiaanse instellingen, waaronder de University of Milan komt dit onder andere door hechting aan dieren en onze behoefte om gedrag te verklaren, ook wel ‘cognitieve vereenvoudiging’: we vullen gedrag van de ander in om het begrijpelijk te maken voor onszelf.

Door dit fenomeen lopen we het risico op misinterpretatie van gevoelens van dieren. En een overschatting van “mensachtige gevoelens”.

Conclusie
Voelen konijnen dan wel of geen verdriet? Het is aannemelijk dat konijnen negatieve emoties ervaren, maar of dit overeenkomt met menselijk verdriet is onzeker.

De uitspraak: ‘Konijnen kunnen heel verdrietig zijn als een maatje is overleden’ is grotendeels gefundeerd omdat konijnen duidelijk negatief reageren op het verlies van een maatje. De interpretatie dat zij ‘heel verdrietig’ of ‘rouwend’ zijn, gaat echter verder dan wat wetenschappelijk vastgesteld kan worden. ‘Bij secundaire emoties, zoals rouw, is het ingewikkelder om te bevestigen dat andere dieren dan de mens die ook hebben,’ aldus Eline Teygeler.

Bij deze interpretatie, die verder gaat dan alleen het voelen van verdriet, moet dus een kanttekening gezet worden. Teygeler: ‘Ik zou zeggen: konijnen kunnen verdrietig zijn, ja, maar we kunnen niet zeggen dat ze héél verdrietig zijn. De mate waarin dieren deze emotie voelen weten wij namelijk niet.’