Utrecht Centrum – Van het drukke plein De Neude tot de terrassen langs de Oudegracht: roken blijft een zichtbaar onderdeel van het straatbeeld. Hoewel het aantal rokers de afgelopen jaren is afgenomen, rookt nog altijd een aanzienlijk deel van de inwoners van Utrecht.
Uit cijfers van de Volksgezondheidsmonitor blijkt dat het percentage rokende volwassenen in de gemeente Utrecht tussen 2010 en 2020 daalde van 23 naar 19 procent. Sindsdien is die daling vrijwel stilgevallen: zowel in 2022 als in 2024 rookte ongeveer 19 procent van de Utrechtse volwassenen. Hoewel er dus minder wordt gerookt dan vijftien jaar geleden, blijft bijna één op de vijf volwassenen roken. Vooral onder jongvolwassenen komt tabaksgebruik nog relatief vaak voor. Waarom blijft roken zo hardnekkig aanwezig, ondanks de gezondheidsrisico’s en de rookvrije maatregelen die de stad heeft ingevoerd?
Voor dit artikel zijn cijfers van de Volksgezondheidsmonitor Utrecht gecombineerd met gesprekken met een verslavingsdeskundige en een ex-roker uit Utrecht om zowel de omvang als de achterliggende oorzaken van het rookgedrag in beeld te brengen.
Volgens verslavingsdeskundige dr. Sanne de Vries van de GGD regio Utrecht is roken meer dan alleen een lichamelijke verslaving. “Roken draait niet alleen om nicotine. Het is vaak een gewoonte die verweven raakt met dagelijkse routines en sociale situaties,” legt zij uit. “In stedelijke gebieden zoals Utrecht Centrum zien we dat mensen vooral roken tijdens sociale activiteiten, zoals uitgaan, op terrassen zitten of tijdens werkpauzes.” Juist die sociale component maakt stoppen ingewikkeld. Mensen koppelen een sigaret vaak aan ontspanning, gezelligheid of een moment voor zichzelf. Daardoor gaat stoppen niet alleen over het doorbreken van een nicotineverslaving, maar ook over het veranderen van gedragspatronen. De Vries ziet dat vooral jongvolwassenen nog regelmatig beginnen met roken binnen hun sociale omgeving. “Alcoholgebruik, stress en groepsdruk spelen daarbij vaak een rol. Veel jongeren beginnen niet omdat ze verslaafd willen worden, maar omdat het onderdeel lijkt van het sociale leven.”
Niels Kok (34) uit Utrecht weet uit eigen ervaring hoe lastig stoppen kan zijn. “Ik begon op mijn zestiende omdat veel vrienden rookten. Op dat moment dacht ik niet na over gezondheid. Het hoorde gewoon bij het uitgaan en bij de groep.”Wat begon als een sociale gewoonte groeide uit tot een dagelijkse verslaving. Vijftien jaar lang rookte hij gemiddeld een pakje sigaretten per dag. “Ik heb meerdere stoppogingen gedaan voordat het lukte. De lichamelijke ontwenningsverschijnselen waren lastig, maar de sociale momenten vond ik nog moeilijker. Vooral als je met vrienden op een terras zit en iedereen om je heen rookt.”Uiteindelijk stopte hij met behulp van nicotinepleisters en begeleiding via de huisarts. “Mijn conditie is verbeterd, ik houd geld over en ik voel me minder afhankelijk. Achteraf realiseer ik me hoeveel invloed roken had op mijn dagelijkse keuzes.”
De ontwikkeling van het rookgedrag in Utrecht is zichtbaar in onderstaande grafiek.
Percentage volwassenen dat rookt in de gemeente Utrecht tussen 2010 en 2024. Bron: Volksgezondheidsmonitor Utrecht.
Uit gegevens van de Volksgezondheidsmonitor blijkt dat het aantal rokers in Utrecht de afgelopen jaren minder snel afneemt dan voorheen. Tussen 2010 en 2020 daalde het percentage rokers met vier procentpunten, van 23 naar 19 procent. Sinds 2020 is er echter nauwelijks verdere daling zichtbaar. Dat suggereert dat de groep mensen die nog rookt moeilijker te bereiken is met bestaande campagnes en maatregelen.
Volgens deskundigen spelen daarbij verslaving, sociale gewoontes en omgevingsfactoren een belangrijke rol. Volgens De Vries is dat precies waarom stoppen vaak meerdere pogingen kost. “Veel mensen denken dat stoppen alleen een kwestie van wilskracht is. In werkelijkheid spelen gewoontevorming, sociale omgeving en verslaving allemaal een rol.”
Er bestaat volgens De Vries geen universele methode om succesvol te stoppen. “Sommige mensen hebben baat bij nicotinevervangers zoals pleisters of kauwgom. Anderen hebben meer aan begeleiding door een coach, groepstherapie of ondersteuning via de huisarts.” Volgens haar is een combinatie van persoonlijke begeleiding en preventie het meest effectief.Daarbij ziet zij ook een rol voor de gemeente Utrecht. Voorlichting gericht op jongvolwassenen, campagnes op onderwijsinstellingen en verdere uitbreiding van rookvrije zones kunnen bijdragen aan het terugdringen van roken in de openbare ruimte.
De gemeente Utrecht heeft de afgelopen jaren verschillende maatregelen genomen om roken te ontmoedigen. Openbare gebouwen zijn grotendeels rookvrij en op steeds meer plekken wordt geprobeerd de zichtbaarheid van roken te verminderen. Toch blijft roken aanwezig in het centrum. “Dat laat zien hoe diep roken in sociale gewoontes kan zijn verankerd,” zegt De Vries. “Wie een rookvrije generatie wil bereiken, moet niet alleen kijken naar verslaving, maar ook naar de sociale omgeving waarin mensen beginnen en blijven roken.”
Roken in Utrecht Centrum is meer dan een individuele keuze of een kwestie van nicotineverslaving. Het is gedrag dat wordt beïnvloed door sociale gewoontes, groepsdruk en dagelijkse routines. De ervaringen van Niels Kok en de cijfers van de Volksgezondheidsmonitor laten zien dat stoppen vaak een langdurig proces is waarin meerdere factoren samenkomen. Hoewel Utrecht al stappen zet richting een gezondere stad, blijft roken zichtbaar aanwezig in het centrum. De cijfers laten zien dat de daling van het aantal rokers de laatste jaren stagneert. Deskundigen benadrukken daarom dat verdere voorlichting, rookvrije omgevingen en toegankelijke begeleiding belangrijk blijven om meer mensen te helpen stoppen. Een rookvrije stad ontstaat niet alleen door strengere regels, maar ook door het begrijpen van de sociale en persoonlijke redenen waarom mensen blijven roken. Juist daar ligt volgens experts de grootste uitdaging voor de komende jaren.
