UTRECHT CENTRUM– Sinds 1 juni zijn grote delen van het gebied rond Utrecht Centraal en Hoog Catharijne rook- en vapevrij. Wie buiten de aangewezen rookzones een sigaret opsteekt, krijgt echter geen boete. De gemeente Utrecht kiest bewust voor een aanpak waarbij mensen worden aangesproken op hun gedrag in plaats van bestraft. Volgens deskundigen kan sociale normering bijdragen aan gedragsverandering, maar is het effect afhankelijk van de bereidheid van mensen om zich aan de regels te houden.

Gedragsverandering

Met de rookvrije zones wil de gemeente Utrecht het rookgedrag rond Utrecht Centraal veranderen zonder gebruik te maken van boetes. Op meerdere plekken zijn rookzones ingericht waar roken nog wel is toegestaan. Buiten die zones worden rokers aangesproken door handhavers of andere medewerkers, maar er worden geen boetes uitgedeeld. De gemeente kiest daarmee voor een aanpak die vooral moet leiden tot een verandering van de sociale norm: roken moet in het drukke stationsgebied steeds minder vanzelfsprekend worden.

Volgens gedragswetenschapper Gera Nagelhout van Maastricht University is die keuze goed te verklaren. ‘Sociale normen zijn heel belangrijk bij het veranderen van gedrag. Zonder draagvlak en begrip waarom een maatregel wordt ingevoerd, lukt het bijna niet om tot goede naleving te komen.’ Volgens haar helpt het wanneer mensen begrijpen waarom de maatregel bestaat, weten waar zij wel mogen roken en zien dat anderen zich ook aan de regels houden. Tegelijk benadrukt zij dat enige vorm van handhaving nodig blijft om de regels geloofwaardig te houden.

Handhaving

Volgens experts kan een rookvrije zone zonder boetes werken, maar alleen als mensen de regels ook daadwerkelijk naleven. Dat het ontbreken van boetes ook nadelen kan hebben, ziet criminoloog Wim Bernasco van het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) en de Universiteit van Amsterdam. Volgens hem is sociale druk belangrijk, maar kan een gebrek aan handhaving ervoor zorgen dat mensen de regels minder serieus nemen. ‘Als iemand rookt zonder dat daarop wordt ingegrepen, kan dat gedrag zich verspreiden’, zegt hij. ‘Dan ontstaat het idee: blijkbaar is de norm hier niet zo sterk.’ Volgens Bernasco is er weinig wetenschappelijk onderzoek dat harde conclusies trekt over de effectiviteit van rookvrije zones zonder formele handhaving, waardoor nog niet met zekerheid is te zeggen hoe goed deze aanpak op lange termijn werkt.

Reacties

Rokers verschillen van mening over de vraag of een rookvrije zone zonder boetes effectief is. Sjoerd van der Aar rookt in een van de aangewezen rookzones en begrijpt waarom de gemeente hiervoor heeft gekozen. ‘Ik heb kinderen en ik zou het ook niet fijn vinden als zij door de rook moeten lopen’, zegt hij. Dat er geen boetes worden uitgedeeld, vindt hij geen probleem. Volgens hem houden veel mensen zich uit respect voor anderen aan de regels, ook zonder dat daar een straf tegenover staat.

Ramazan Dilekçi kijkt anders naar de aanpak. Hij rookt buiten de rookzone en denkt dat mensen zich minder snel aan de regels houden wanneer overtredingen geen gevolgen hebben. ‘Ik denk dat het juist minder werkt omdat er geen boetes zijn’, zegt hij. Tegelijk begrijpt hij waarom de gemeente rookvrije zones heeft ingevoerd. Volgens hem zijn de aangewezen rookplekken te klein voor het aantal rokers dat ervan gebruikmaakt. Daardoor kiezen sommige mensen er volgens hem voor om buiten de rookzone een sigaret op te steken.

Sociale druk

 De gemeente Utrecht kiest voorlopig voor een aanpak waarbij aanspreken belangrijker is dan bestraffen. Volgens Nagelhout kan die aanpak alleen slagen wanneer mensen begrijpen waarom de maatregel bestaat en elkaar ook aanspreken op ongewenst gedrag. Bernasco vult aan dat sociale normering veel invloed kan hebben, maar dat regels zonder zichtbare handhaving ook het risico lopen aan kracht te verliezen. Juist daarom zal in de praktijk moeten blijken of de rookvrije zones rond Utrecht Centraal voldoende effect hebben zonder dat overtreders een boete riskeren