Het thema had nauwelijks actueler kunnen zijn. Uit de nieuwste index van Verslaggevers Zonder Grenzen (RSF) blijkt dat in de 25 jaar dat wereldwijd mediavrijheid wordt gemeten, die nog nooit zo laag is geweest. Meer dan de helft van de landen valt in de categorie ‘heel ernstig’ of ‘moeilijk’. In 2002 was dat percentage slechts 13,7 procent. 

 Nederland nr. 2 in persvrijheid 

Kort voordat de deelnemers in groepjes van zes studenten uit verschillende landen hun claim over persvrijheid kiezen om te checken, komt de nieuwste index uit over persvrijheid in Europa (zie foto). Hoera! Nederland stijgt van plek drie naar twee in 2026. Die goede positie van Nederland is onder meer te danken aan het diverse media-aanbod. Maar extreemrechtse en extreemlinkse populistische politieke partijen vallen de media in ons land nog altijd aan en er is polarisatie rondom migratie, landbouw en klimaatverandering. 

Wat een contrast met Georgië. Het land van studenten Salome, Ina en Tamar daalde 75 plaatsen, naar plaats 135 (van de 180) en is de hardste daler van de index. Salome, In hun presentatie maken ze duidelijk dat journalisten niet alleen slecht betaald of onbetaald worden voor hun werk. Ze kunnen hun werk nauwelijks vrij uitvoeren en lopen dagelijks direct en indirect risico. Ze worden bedreigd, uitgescholden, geïntimideerd of belanden zelfs in gevangenis. 

Toch strijden de drie Georgische studenten gepassioneerd voor vrijheid van meningsuiting in hun land. Zo kun je binnenkort ook op SvJmedia.nl lezen in de column van Eva Polders over Tamar uit Georgië. Op de foto’s hieronder staat Tamar links met Eva op de foto en rechts in het fachtcheckteam met Hella van der Wijst.

Factchecken in een oorlog  

Dan Oekraïne, een land waar het voor de media helemaal moeilijk en gevaarlijk werken is. Factchecken in een oorlog? Ga er maar aan staan. Ik verleg de focus van het ‘Persveilig-schuifje’ van de camera op mijn laptop naar het podium waar mijn Oekraïense collega Svitlana Bezchotnikova uitlegt hoe journalisten dat doen. Klein van stuk, keurig gekleed, lang witblond haar in een staart en schuin kijkend door haar leesbril neemt ze ons rustig mee in haar verhaal terwijl haar geboorteland al zo lang onder vuur ligt.  

Die ochtend aan het ontbijt vertelt ze dat ‘haar’ opleiding journalistiek in Marioepol door de oorlog is gesloten. Docenten en studenten zijn over de hele wereld verspreid. Wie het (financieel en emotioneel) volhoudt, volgt nu als vluchteling online les. Hoe anders is mijn veilige en overzichtelijke leven in Nederland en als docent op de School voor Journalistiek Utrecht. 

Soms raken studenten gefrustreerd als een claim lastig te verifiëren blijkt. Ze zouden de lezing van deze professor Massacommunicatie eens moeten horen. Factchecking is nog nooit zo belangrijk maar ook ingewikkeld geweest. Direct bij aanvang van de oorlog op 24 februari 2022 hebben 72 televisiekanalen (lokaal en nationaal) zich verenigd. Zo deelden ze uit alle hoeken van het land cruciale informatie. Na een marathon van uitzendingen op de nationale televisie hebben ze ook een samenwerking opgezet voor factchecking. Stop fake: een onafhankelijke Oekraïense factcheckorganisatie. Met professionele oren en ogen overal in het land lukt dat volgens Svetlana best goed, ook al blijft het ingewikkeld in een oorlog. 

Uit onderzoek blijkt dat vóór de oorlog televisie de belangrijkste bron van informatie was. Maar in een oorlog krijgen mensen het meeste nieuws via burgers, met alle risico’s op misinformatie. Bovendien geloven mensen nieuws over de oorlog het meest als ze het via familie of vrienden krijgen. Het Ministerie van Defensie staat op plaats 3 van geloofwaardigheid, social media (5), traditionele media (6) en het kantoor van de president staat pas op plek 7. 

Opvallend weetje: de meeste bekende factcheckers in Oekraïne zijn vrouwen. Svitlana heeft daar nog geen verklaring voor. Behalve dat natuurlijk vooral mannen aan het front zitten en dit ook kan voelen als een vorm van strijd.  

Hoge hakken verboden  

Onderdeel van de factcheckweek is ook een bezoek aan de regionale Duitse zender Radio Bremen. De deelnemers krijgen een lezing over AI, maar meer indruk maakt de bijna mensloze tv-studio. Met maar drie medewerkers op de studiovloer wordt hier dagelijks een live-programma met gasten gemaakt. En sorry, Ewald, Ton en Wouter… (techniek docenten op de SvJ), de technicus is niet één van die drie zoals je wellicht zou denken.  

Behalve de presentator die volgens deze regionale omroep nog niet gemist kan worden, is er op de vloer nog wel een floormanager en, inderdaad: wel een make-upartist! Alle lichtposities, camera-instellingen en -bewegingen op rails zijn voorgeprogrammeerd. Op afstand kan een technicus achter de computer ingrijpen, mocht er iets misgaan. 

In dit geval is het leuke weetje dat de presentator niet zomaar ineens hoge hakken kan dragen onder haar nieuwe jurk. Want dan klopt de belichting niet meer. Wat ongezellig lijkt het de bezoeker zonder onze zo vakkundige collega’s op de SvJ. En zoals Ewald van Es al heeft gereageerd: ‘Wij gaan dit lekker niet doen: hoe groter de crew hoe meer er geleerd kan worden van teamwork.’ 

De zeven verschillende groepen studenten hebben tot 4 juni om hun factchecks af te ronden en te publiceren op EUFactcheck.eu. Op de laatste dag zijn e-mails en telefoonnummers uitgewisseld tussen studenten en docenten. Behalve de inhoud is dat zeker zo belangrijk tijdens zo’n internationale week.  

In de tien jaar dat deze BIP bestaat hebben al heel wat studenten uit Utrecht meegedaan. Onder wie bijvoorbeeld ook Georgia Oost die tegenwoordig OSINT-onderzoeksjournalist is bij NRC waarvoor ze eerder is geïnterviewd door SvJmedia.nl. 

Studenten die een volgende keer met Erasmusbeurs willen deelnemen aan de factcheckweek, kunnen de Honourspagina op Canvas in de gaten houden. 

Wat in Wilhelmshaven begon als een internationale projectweek, eindigde voor veel studenten als een confronterende les over de kwetsbaarheid van vrije journalistiek in Europa. 

Kijk ook de video die Dewyn van Putten en June van der Ende  maakten van de week in Duitsland.

Lees ook de column van Eva Polders over Tamar en persvrijheid in Georgië.

Lees ook het verhaal van alumna Georgia Oost over factchecken in een oorlog.